"Кузе илет, эрвел марий?" рубрик, 2014 ий, Ӱярня тылзын 28-ше кечыже

Няганьыште — эрвелмарий сӱан

Статьян авторжо Ирина Степанова

Март кыдалне тора Йӱдвелыште гармонь, тӱмыр да индеш сӱанвате дене марий сӱан гӱжлен. Нягань олаште илыше марий рвезе Алексей Исаев ден руш ӱдыр Ульяна Глущук ешым чумыреныт.

Кӱкшӧ гына курыкын вуешыже
Орлай дене, орлай дене, ай-хай мӧр кӱэш.
Айста гына шочшо-влак, пырля илена
Ик орлаеш, ик орлаеш, ай-хай кӱйшӧ-лай мӧр гае.

Кокымшо шочмо мланде семынак йӧратен шынденыт

няганьАлексейын аваже, Алена Петровна Кузнецова (ончыч тудо Исаева лийын), шочынжо Пошкырт кундем Тымбай ял гыч. Тора Йӱдвелыш кайымыжлан ынде 14 ий темеш. Тушко тудо шоныдымын-вучыдымын верештын. Илышыште чот неле ситуацийыш логалмеке, пашам кычалын, тора кундемыш кудалын. Ик жап родо-тукым дене илымеке, Нягань олашке логалын да тушто поварлан пашам ышташ тӱҥалын.  Кок эргыже уло, Алексей – кугуракше. Армий гыч пӧртылмеке, тудо Йӱдвелыштак Нефтяной техникумым «буровой установко мастер» специальность дене тунемын лектын. Кызыт  25 ияш. Алена кугу эргыж дене шочмо кундемыште, Ош Виче воктенсе мотор Пӱро олаште, пӧртым чоҥаш тӱҥалын. Изирак эргыже 21 ийым темен. Черлырак улмылан кӧра тудо нимом ок кутыро гынат, шинчаончалтышыж дене аважым тыге шыматен мошта. А аваже тудлан эн йӧратыме да тамле кочкышыжым гына ямдыла.

Марий рвезын марий сӱан лийшаш

Ешым чумыраш шонен пыштымекыже, Алексей вигак марий сӱан нерген мутым луктын. Тидын годым эн кугу эҥертышыже, мутат уке, аваже лийын, да родо-тукымжат тыгай ойлан куанен. «Тора корно» манын, иктат шеҥгек чакнен огыл, чылан рӱж-ж-ж сӱаныш тарваненыт. Тыге сӱанвате-влак Российын тӱрлӧ регионжо гыч погыненыт: Пошкырт кундем (Бирск, Нефтекамск, Мишкан да Тымбай гыч), Марий Эл (Йошкар-Ола гыч), Тюмень область (Федоровский поселко), ХМАО (Советский ола гыч), ӱдырын родо-тукымжо Свердловск область гыч лийыныт.

Сӱан кечын пуртымо ача-ава деч шешке лийшашым Нягань оласе ЗАГС-ыш наҥгаеныт. Загс ончылно, уремыште кандырам пунен куштымым оласе калык, чарнен шогалын, ӧрын да куанен ончен. Южышт, марий ӱдырамаш-шамыч воктеке миен, кушеч тыгай калык улмыштым йодыштын, марий тувырым кучен ончен. Вара тыгаяк ӧрыктарыше сӱретым калык оласе паркыште, уремыште ужын. Марий сем, тӱрлӧ тӱс дене волгалтше эрвелмарий тувыр, оҥеш сакыме ший сога, мурен-чӱчкен, тывыртатен куштымо йӱк торашке йоҥгалтын. Сӱан кортеж ола мучко кудалыштын, вара ола воктенсе кӱвар гоч каче ӱдырым кидеш нумал луктын, кӱвареш сурам (замокым) сакеныт, сравочшым вӱдыш кудалтеныт, а вара сӱан калыкым кафеш наҥгаеныт. А тушто качын аваже (шеф-повар) тыгай чапле ӱстелым поген шынден!

Кафеште сӱан кечын кас мучко Кандырам куштеныт. ӧрдыж гыч ончен шогышылан Пошкырт кундемыште сӱан годым клубышто уло калыклан эртарыме чылт ӱдыр модыш семын лийын (эрвелмарий-влакын тиде йӱла кызытат аралалт кодын). Вара сӱан-вате-влакын чӱчкымышт почеш у шешке чыла родо-шочшыжым чиктен («мешак пундашым ястарен»).

Вара гына рушла кас тӱҥалын. Туштыжат марий сем деч посна эртен огыл. Марий тувырым чийыше тамада (тыште илыше марий рвезе Влад Третьяков шкеже Татарстан гыч) оза лийын, самырык мужырымат, уна-влакымат модыктен, мурыктен, куштыктен. Йоча-влакат ӧрдыжеш кодын огытыл. Ончыч Пошкырт кундем гыч мийыше уна-влак, Эдуард Ирдигитов ден Элиана Ямакаева, шке куштымашыштым ончыктеныт, вара Няганьыште илыше йоча-влак (Василиса Дорошина, Диана Ямакаева, Айвика Третьякова) эстафетым налыныт, моторын тавалтеныт. А тальянке сем йоҥгалтын гын, кугыеҥ-влак тунамак чылан «Кандырам» кушташ тӱҥалыныт. Марий-влакын чолган мурен-куштымыштым ужын, сӱаныште ӱдыр могырым мийыше руш уна-влак  ончычшо ӧрыныт, вара вургемым да куштымашым шымлен онченыт, йодыштыныт, совым кыреныт. Жап эртымеке, ӱдырамаш-влак марий тувырым чияш кумылым ончыктеныт, вара «Кандырам» пунаш шогалыныт. Сӱан эше веселарак тӱҥалын. Тыге, мурен-куштен, кок кече Нягань олаште марий сӱан гӱжлен.

Алексей ден Ульяна ты кечын эн мотор да пиалан мужыр лийыныт. Нунын чурийыштым ончен кажныже куанен, самырык мужырлан коктын возын, кумытын кынелаш, индеш эрге ден шым ӱдыран, кужу ӱмыран, пиалан  лияш тыланеныт, шуко пӧлекым, шийвундым, эсогыл окса йӱрымат пӧлекленыт. Эргыж ден шешкыжлан Алена авашт сӱан путешествийыш каяш путевкым кучыктен.

Нунын деч примерым налман

Алена Петровна, тудын эргыже да родо-тукымжо деч молылан примерым налаш кӱлеш, шонем. Таче шукынжо марий ялыштат марий сӱаным огыт эртаре. А нуно тора Нягань олаште тидым ыштен кертыныт. Эше весым ешарем: ты еш моткоч келшен, вашла полшен ила. Ака-шӱжар мотор марий  тувырым тӱрлат. Эрвелмарий тувыр деч посна кажныжын ательеште ургыктымо тачысе марий тувырышт уло, эсогыл – пӧръеҥ-шамычынат  (тудым нуно сӱанын руш ужашышкыже чиеныт). Эше ешарем: шым икшыве кокла гыч тораште илышыже чылан шочмо кундемыштышт Пӱрӧ олаште пӧртым чоҥат да, пенсийыш лекмеке, тушко илаш пӧртылаш шонат.

Ӱстембалне пыштыме ӱстембал шовычын
Чокыжо-лай кужу лийже ыле.
Ты гына шинчалше шольына ден шешкынан
Ӱмырышт-лай кужу лийже ыле.

Нягань – Хант-Мансий кундемысе ик ола. Тудо 1954 ийыште чодырам ямдылыше поселко семын шочын. 1985 ийыште ола статусым налын. Тыште 55 тӱжем утла еҥ ила. Калык нефтьым, газым лукшо да перерабатыватлыше, тыгак чодыра дене кылдалтше отрасльлаште тырша.  Кызыт олаште официальный данный почеш, 120 утла марий ен ила. Но, официальный огыл данный почеш, нуно шукырак улыт. Тушто Марий ушемым почаш ямдылалтыт, кызыт регистрацийлан документым ямдылат.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: