"Кузе илет, эрвел марий?" рубрик, 2014 ий, Вӱдшор тылзын 4-ше кечыже

Мишкан кундемыште марий шӱлыш шижалтеш

Статьян авторжо Светлана Кушакова

Вес кундемыште илыше марий-влак деке унала миен толаш эше логалын огыл ыле. Садлан Пошкырт кундемым, тусо вер-шӧрым, илышым ончалаш кумыл лийын. Пошкырт велне Мишкан районышто марий эн шуко ила. Район Бурай, Балтач, Караидель, Благовещенск, Бирск районла воктене, республикын йӱдвел ужашыштыже верланен. Мишкан районышто марий-влак дене пырля (70,6%) татар, башкир, руш да моло национальностян еҥ-влак келшен илат. Район администрацийым Виталий Михайлович Андреев вуйлата.

Мишкан211- Виталий Михайлович, те Мишкан районын кажне ялжым, кажне лукшым паледа. 2007 ий гыч  администрацийым вуйлатеда. Тачылан район илышын могай шӧрынжым вияҥден колташ кӱлеш? Тидлан могай кадр огеш сите?

- Шонем, психолог-влак кӱлыт. Тыгай специалист  илышын кажне шӧрынжым вияҥден колташ полша ыле: дошкольный учрежденийлаштат, образованийыштат, предприятийлаштат лийшаш. Тудо айдемылан неле ситуаций гыч лекташ корным ужын моштышаш да полшышаш.   Кызыт тыгай кадр шагал. Кеч-могай еҥын ситыдымашыже уло, тудым психолог гына ужын кертеш. Обществыште мораль, идеологий уке. Тидыжак айдемым  локтылеш. Кызыт кажныже шкеж нерген утларак шона, оксам налнеже, но тыгодым нимом ынеж ыште, а тыге паша лектыш огеш лий. Пашам ыштыме огыл, результат уке. Каласыме почеш огыл, а шке ыштыман, тунемман. Опытан-влакат мом, кузе ыштышашым палат, но огыт ыште.

Вес нелылык  — налме специальность почеш пашам ыштыдымаш. Мутлан, ял озанлык пашаеҥлан тунемын лектыт, ала-кушко вес паша верым кычалын каят. Моланжым палена. Тачысе кечын ял ознлык рынкыште шке вержым муын огеш керт. Тӱҥ специалистна-влак ийготан улыт, самырык кадр огеш сите. Паша келша але уке – садак, тӱҥжӧ — оксан лийже манын шонат. А вет пашадар шагал гынат, карьере тошкалтыш дене кӱзаш, у кӱкшытыш шуаш шке велне куштылгырак.

 

- Айдемым куштышо, вияҥдыше негызлан  бюджет сферысе профессий-влак шотлалтыт. Тушто кадр ситат мо?

 - Образованийыште сӱрет сайрак, тӱвыра сферыште финансирований изи, садлан тидын шотышто  олаштат, ялыштат сӱрет огеш ойыртемалт. Туге гынат пашам ыштат. Чыла вере оптимизаций кая. Мутлан, ончыч 6 тӱжем икшывылан тӱжем туныктышо лийын гын, тений тӱжем туныктышылан кум тӱжем йоча логалеш. Дисбаланс шижалтеш, садлан кугыжаныш оптимизаций гоч чылажымат шотыш кондаш тырша. Тачылан ик туныктышылан шым тунемше логалеш.

- Мо куандара: тыште  чыла марий школышто марий йылмым тунемыт. Эсогыл тӱнялан ик  марий гимназий уло. Тудыжо — тендан районышто, Чорай селаште.

- Тиде пашам администраций шке ӱмбакыже налын. Кугыжаныш капитальный ремонтым ышташ 15 млн. теҥгем ойырен. Тиде окса дене леведыш гыч кӱвар марте чыла олмыктымо. Тений эше 25 млн. теҥгем налшаш улына. Гимназийым лӱмлан огыл, а, чынжымак, талантан марий йоча-влакым туныкташ, кушташ ыштыме. Садлан тыште тунемаш чыла условий лийшаш: жилищно-бытовой, оборудований да технике шотышто, кадр потенциал. Мутат уке, образовательный стандарт почеш шотыш кондышаш улына. Кызытеш образований да науко министерстве да президент мыланна полшен шогат. Да, ончылнына — кугу задаче.

- Районым вияҥдыме  вес кугу направлений – спорт.

- Туге, спортлан кугу тӱткышым ойырена. Кирилл Михайловын Ванкуверыште кумшо гана  паралимпийский чемпион лиймекыже, Мишкан селаште Паралимпийский рӱдерым почаш шонымаш лекте. Ты шонымаш чылаштым ӧрыктарен, тыгай рӱдер Россий мучко нигушто уке, а тый Мишканыште чоҥынет манын ойленыт. Тыгай рӱдер деч посна чемпионым куштымо гын, рӱдер лиймеке, эшеат шукырак куштена манын каласышым. А кунам Кирилл эше сеҥышыш лекте, рӱдерым ышташ келшышт.  Паралимпийский рӱдерым мучаш марте шукташ эше  67 млн. теҥге кӱлеш, чылаже 173 млн. теҥгеаш лиеш.  Зданийым мучаш марте шуктымеке, кокымшо ошкыл —  биатлон стрельбищым, кӱварым, стадионым, ечыгорным тачысе кечылан келшышым ыштышаш улына. Рӱдерым кучаш шерге лиеш, тидланат оксам кычалман. Кызыт ты Паралимпийский рӱдерлан федеральный статусым пуымо шотышто мутланена. Ты йодышым решитлен кертына гын, пашана куштылгыракын кая ыле.

- Районым могай направлений дене вияҥден колташ эше лиеш? Ял озанлыклан, очыни, ӱшан уке.

- Ял озанлыкым вияҥдышаш улына, йӧнымат кычалына. Мутлан, южышт  тугай культурым (пурса, отызан культур-влак) ӱдат, кудыжым вес эллашке колтедат. Пакча-саска (кешырым, пареҥгым, ушменым да молымат) йодыт, тудымат куштен ужалаш лиеш.  

Кажне районышто  иктаж-могай фермым почмо шотышто республикысе программе пашам ышта. Черет почеш, мемнан денат шӧр, шӧр-шыл ферме чоҥалтеш, шонена. Кермыч заводым почмо шотышто Китай дене вашмутланымаш кая.  Чодырам перерабатыватлыме паша мемнан республикылан келшен толеш.

 Туризмым вияҥден колташ чыла йӧнна уло. Мишкан районышто тӱрлӧ калык ила, садлан этнотуризм направлений виян лийшаш. Ик, вес калык йӱлам пален налме шкешотан турист корным ышташ шонена. Спорт туризм шукертак вияҥын. Тидын шотышто ме республикыште ончыл верым налына. Агротуризмымат шотыш налаш шонена.

 

- Ончыч Мишкан кундемыште марий калык йӱла рӱдерым почаш шоненда. Кызыт шонымашдам ынеда шукто?

- Ик еҥлан тидым ышташ йӧсӧ лиеш. Ончыч кеч ты шонымаш дене келшыше еҥ-влак лийыныт, кызыт уке улыт. Тудым илышыш шыҥдараш шонышо-влак лектыт гын, полшем. Кажне шонымашын кӱлешлыкшым умылен шуктыман, тудо чылалан пайдам конда гын, пашажат куштылгын кая. Туге гынат марий йӱла нерген шинчымашым пуыман, ончыч тудым ача-ава, еш гоч пален налыныт гын, тукым гыч тукымыш куснен гын, кызыт йӧршын вес семын. Садлан калык йӱла нерген самырык-влаклан ушештарен шогыман.

Моло кундемысе марий-влак дене кылда могайрак?

- 2012 ийыште Пеледыш айошко миен коштынам.  Ятыр эрвелмарийже курыкмарий кундемыш  толынат огыл. Тунам олыкмарий, курыкмарий, эврелмарий коклаште вашкелшымашым ышташ шонымаш шочо. Тений ме тиде вашкылым документ почеш пеҥгыдемдышна. Ынде ӱмбалнына ешартыш  ответственность. Ме, марий-влак, ик оян лийшаш, ваш келшен илышаш улына. Тыгай кылнаже кызытеш тӱвыра могырым гына. Предпринимательстве могырым ышташ изиш нелырак, корно шкеж нерген палдара. Морко район дене тыгай кылым эше 1999 ийыштак ыштыме.

Вашмутланымашна эше кужу жап шуйныш. Мишкан кундемыште, чынжымак, марий шӱлыш шижалтеш. Вес семынже огешат лий. Вет марий калыкын интересшым ты калык гыч лекше вуйлатышак гына арален шоген кертеш. Садлан тыште марий йылмым икте кодде чылан тунемыт, вес калык-влакат умылат. А Мишкан селаште эше  ятыр вашталталтыш лиеш. Паралипмпийский рӱдер почылтшаш, унагудо чоҥалтшаш, кафем да моло каныме верым ыштышаш, корным олмыктышаш улыт.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: