"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2014 ий, Вӱдшор тылзын 18-ше кечыже

Российын шӱшпыкшӧ – Есенин…

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Поэт Сергей Есенинын лӱмжӧ А.Пушкин, М.Лермонтов, А.Фет, А.Блок, В.Маяковский, А.Твардовский да моло гений дене тӧр шога. Тудын поэзийже руш литературын гына огыл, Российысе чумыр культурын кугу поянлыкшылан шотлалтеш. Поэтын илышыж дене мо кылдалтын гын, тудо чылажат мыланна шерге да лишыл. Тиде возымаштына «Сергей Есенин да Марий кундем» темым тарваташ шонена.

Поэтын закон почеш возалтме кум ватыже лийын, но тышеч иктыже гына, Зинаида Райх, пелашыжлан икшывым пӧлеклен. Да иктым гына огыл – кокытым: ӱдырым да эргым. Ила гын, эргыже, Константин Сергеевич Есенин, тений 20 мартыште 96 ийым тема ыле. Но тыгай кужу ӱмыр шагал еҥлан пӱралтеш. К. Есенин 66 ияшак колен.

Йошкарармеец Есенин – Йошкар-Олаште

Но вот мо оҥайже: тудо Кугу Отечественный сар тӱҥалме ийын Йошкар-Олаште служитлен. Теве  шке мутшо:

«…Меня Мейерхольд (К.Есенинын ача лийшыже — Г.З.) прочил в Институт журналистики, но мне не было туда дороги. С грехом пополам сдал экзамены в строительный институт. В Отечественную войну поначалу попал в город Йошкар-Олу. Там в тыловых условиях мне быстро все надоело, стыдно стало: девушки воевали, а я в тылу. Подал рапорт об отправке на фронт. Один раз подал, второй, третий… Понял, что моя фамилия – Есенин – начальников приводила в смятение: поэт Есенин был, можно сказать, под запретом.

В конце концов меня все же отправили на фронт, под Ленинград, весной 1942 года. Года полтора солдатом-сапером воевал – и тоже вызывал настороженность. Из-за фамилии мной заинтересовался Особый отдел и, размечтавшись, захотел сделать из меня второго Зорге, отправить в тыл врага. Мне ведь никакой «легенды» придумывать не нужно было: я и так был оскорбленным и униженным сыном Есенина и пасынком врага народа Мейерхольда. Долго продолжалась эпопея подготовки, пока меня почему-то не отставили, и я оказался на курсах младших лейтенантов. Получил звездочку на погоны и нормально воевал: ходил в атаки, четырежды был ранен, получил три ордена Красной Звезды. Так что перед Родиной я не в долгу… Дочь у меня есть от первого брака, печатается в журналах под фамилией Есенина».

Тыште теве мом кӱчыкын каласен кодыман. 1917 ий августышто С.Есенин Москосо ик редакцийын секретарь-машинисткыже Зинаида Райхым марлан налын. Кок икшывышт шочын: 1918 ий 29 майыште – Татьяна, 1920 ий 20 мартыште – Константин. Но еш вашке шаланен, да 1922 ийыште З.Райх театральный режиссер В.Мейерхольдлан марлан лектын, ты жаплан шкежат театрыш куснен — артистке лийын. Но тиде ешлан шучко пӱрымаш логалын: Мейерхольд НКВД кидыш верештын да тушанак колен – 1940 ий февральыште лӱеныт. Ватыжым, Татьяна ден Константин Есенинмытын аваштым, тылеч ондакрак, 1939 ийыште, бандит-влак пуштыныт.

Сар тӱҥалмек, поэтын эргыже, студент Есенин армийыш шке кумылын каен, а фронтыш 1942 ий шошым колтеныт. Тугеже тудо Йошкар-Олаште пел талук утла служитлен. Сар корныжо чынжымак геройло лийын. Комсомолец Есенин патырлын кредалын. Колымаш гыч пӧртылын, манашат лиеш, вет «Красный Балтийский флот» газет 1944 ий 9 декабрьысе номерыштыже младший лейтенант, батальонын комсоргшо К.Есенин сусыргымо деч вара шуко вӱр йогымо дене колен манын возен. Шучко увер мӧҥгышкыжат миен шуын. Но «колышо еҥ» икмыняр жап гыч серышым колтен – госпиталь гыч.

1946 ийыште лейтенант  К.Есениным  запасыш колтеныт. Куйбышев лӱмеш инженерно-строительный институтыш, нылымше курсыш, пӧртылын. Ешаҥын, 1947 ийыште ӱдырышт шочын – Марина. Тудо латныл ияш улмыж годым кочаж семынак почеламутым возаш тӱҥалын…

Дипломым налмек,  инженер-строитель Есенин Москосо «Лужники» стадионым да ятыр моло оралтым чоҥымаште пашам ыштен. Футболым пеш йӧратен, тудын историйжым да кызытсыжым шымлаш пижын, тидын дене кылдалтше пеш шуко материалым поген, СССР журналист ушемыш пурен. 1960-шо ийла мучаште футбол нерген икымше книгаже лектын.

Но жап эртыме семын шӱмжӧ тургыжландараш тӱҥалын. 1968 ийыште икымше гана инфаркт лийын. А кумшыжым Константин Сергеевич чытен кертын огыл – 1986 ийыште тудым пытартыш корныш ужатеныт.

Саша Есенинын аваже – Йошкар-Олаште

Самырык салтак К.Есенинын марий мландыште служитлыме жапыштак, 1941 ий шыже велеш, Йошкар-Олашке тудын, Константинын, шольыжын аваже илаш толын.

Йодыш лектын кертеш: «Могай эше шольыжо?»

Костя Есенинын изажат, шольыжат лийыныт. Но – вес ава деч. 1914 ийыште Сергей Есенин Москосо ик типографийыште руш ӱдыр Анна Изряднова дене пырля пашам ыштен. Нуно, возалтдеак, вате-марийла иленыт, 1915 ий 21 январьыште Юрий эргышт шочын.

З.Райх дене ойырлымо деч вара С.Есенин шкеж деч изиш самырык поэтессе Надежда  Вольпин дене келшен. 1924 ий 12 майыште Надя эрге азам ыштен да тудлан Алек, Александр лӱмым пуэн.

Немыч армийын Моско дек чакеммекше, шуко еҥлан эрвелышкыла куснен каяш пернен. Марий кундемышкат ятырын толыныт, нунын коклаште литератор-влак С.Могилевская, Б.Иринин, Е.Багриновская, Е.Цинговатова, Н.Вольпин да молат лийыныт. Толшо мутмастар-влак жапым арам эртарен огытыл – кужун юватылде, тысе творческий илышын йогынышкыжо ушненыт. Е.Тудоровская марий фольклорист В.Бердников дене пырля «Поэтика марийских народных песен» книгам луктын. С.Могилевская «Домик в Цибикнуре» повестьым возен, тушто Йошкар-Ола лишнысе ялыште верланыше йочапӧртын илышыжым сӱретлен. Б.Иринин ден Э.Левонтин марий поэзий ойпогым («Вперед за Родину») луктыныт.

Надежда Вольпинат кусараш пижын. Икымше кугу пашаже – драматург С.Николаевын «У саска» пьесыже. Тудым тунамак, 1942 ийыште, Йошкар-Оласе руш драмтеатр шынден. Вольпинын ятыр кусарымыже (курыкмарий поэт Константин Беляевын «Оргамак» поэмыже, тӱрлӧ тематикан марий калык муро-влак) вараже «Марийская литература» антологийыш пурталтын.

Осмин Йыван «Кава ден мланде коклаште» шарнымаш книгаштыже Н.Вольпин Йошкар-Ола райисполком председатель Владимир Юшковым (Морко марийым) йӧратен шынден ыле манын воза. Но тудыжо ватан лийын. Умбакыже поэт тыге ойла:

«Надежда Вольпин мыйын пачерыштем 1942 ий 7 ноябрьыште ик кас веле лийын. Тудым мемнан деке Анна Юшкова (Марий АССР писатель ушем правленийын бухгалтерже) конден. Но Есенинын пелашыже мыйын возымемым рушлаш кусарен огыл. А ватем дене пеш келшен мутланышт. Сборникемымат лукташ сӧрыш. Мый тудлан подстрочник-шамычым ямдыленам, но пуэн шуктен омыл. Вара Борис Ирининлан, южыжым Эзра Левонтинлан кучыктенам».

Сергей Есенинын илышыж гыч эше ик факт. 1916 ий 25 мартыште (тунам тӱнямбал сар каен шоген) тудым армийыш налыныт. Вашке рвезе 143-шо номеран Царскосельский военно-санитарный поездыш логалын да тушто июнь кыдал марте служитлен. Тиде поезд фронтеш сусыргышо салтак ден офицер-влакым шупшыктен.

Лач ты поездыште 1916-1917 ийлаште Озаҥысе учитель семинарийын выпускникше, Какшамарий ял (кызыт Звенигово район) рвезе Алексей Игнатьевич Лисов военный службым эртен. Есенин ден Лисов ваш ужын кутыреныт мо але уке – тидыже пале огыл. Но теве можо оҥай: А.Лисовын ватыже, кызытсе Пермский край Эҥермучаш (рушлаже Васькино) ялын ӱдыржӧ Анна Васильевна педагогический пашам чаплын шуктен толмыжлан Ленин орден да Трудовой Йошкар Знамя орден дене наградитлалтын.

Сергей Есенин да марий поэзий

30 ияш поэтын уке лиймекше (кузе колымыж шотышто таче мартеат ӱчашат), тудын поэзийжым йӧрдымылан, эсогыл тушманлылан шотлаш тӱҥалыныт. Иктаж-кӧ чон почын, шӱлык кумыл дене возен гын, вигак вурсаш пижыныт: «А-а, тый есенинщиныш лупшалтынат!» Сандене 1930-шо ийлаште Есенинын книгажым пеш шуэн савыктеныт, тудым муаш моткоч неле лийын. 1937 ий 1 мартыште Марий педрабфакын курсантше А.Бик дневникешыже тыге сералтен: «Таче рӱдӧ библиотекыште Сергей Есенинын избранный произведенийже-влакым лудым. Шӱмеш пеш кугу тулым чӱктыш. Могай поэт!.. Нимогай книгамат тыгай йӧратымаш дене лудын омыл».

19 ий эртымеке, Литературный институтын студентше В.Колумб Йошкар-Олаште кодшо Ольга таҥжылан колтымо письмаште Есенин нерген тыге манын: «Ия гай сай поэт. Моткоч чот йӧратем». Варарак ик статьяштыже серен: «Шочмо ялышке чӱчкыдын толедымем годым тыге чучын, пуйто Есенинат унала толеден чодыра коклаште шинчыше ялышкем. Пуйто коштынна ме тудын дене шочмо кундемнаште. Тудо мыйын усталыкемым, поэзийыште шкет вуя илен сеҥышешем терген, а мый почеламутлажым кусаркаленам…»

Эше ятыр жап гыч, 1990-шо ийла кыдалне, поэт А.Тимиркаев «Есенин дене коктын» почеламутым возен, а композитор Д.Кульшетов тудлан музыкым келыштарен. Тимиркаевын лирический геройжо ӱдыр таҥ дене вашлиймашке руш поэт дене пырля мия:

«Айда, шоляш, — мане сар шӱшпык Есенин, -

Мыят ожсо гай шӱмбелем шупшалнем!..

Миет гын, ужат шке, таҥем мыйын – снеге,

Мӧр тӱрвым шупшалын, йӱдегеч руштам.

Ок тол вашлиймашке –мый Джимым, пинегым,

Кушташ тылзан йӱдым луктам…»

Ӱдыр таҥ тупынь савырна да весе дек кая гын, Тимиркаевын геройжо ок ойгыро. Вет пала: жап шуэш да тудо шкенжын Шаганэжым (шӱмбелжым) вучен шукта.

Мемнам кудалтат гын, Есенин ден коктын

Чатка куэ ончык сукен шинчына,

Шупшал чара йолжым, орадыла шортын,

Мотор Шаганэм эр марте вучена…

С.Есениным «марла кутыраш» эн чотшо Валентин Колумб туныктен – тудын почеламут ден поэмылажым посна книга дене луктын (1970). А Юрий Чавайн шке поэзийжын чумыр кумылжо, образ системыж дене Есенин деке марий поэт-влак кокла гыч эн лишке шоген. Тудо манын:

Чыла ныжылге, ямле, сӧрале,

Мо деч кумыл тунаре ута, -

Пуйто шочмо пӱртӱсым  ончалын,

Мый Есенинын стихшым лудам.

Г.Сабанцев-Ояр эше самырыкше годымак, 1981 ийыште, манын:

Поэт-влак муреныт кайык семын.

Кӧ мондалтын. Кӧм шарнат эше.

Но Российын шӱшпыкшӧ – Есенин

Мурыж ден илаш со тӱҥалеш!

Гельсий Зайниев.

Снимкыште: Константин Есенин

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: