"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2014 ий, Ага тылзын 5-ше кечыже

Литературын Гагаринже да Валентин Колумб

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

«Классик внесоветской литературы советского времени, Гагарин постмодернизма… которому крыша – небо голубое, а родина – русский язык… С 1974 года проживает за границей, сейчас – в Канаде». Тыге возен Германийысе искусство академийын А.С.Пушкин лӱмеш премийжын лауреатше нерген «Московский комсомолец» газет (2011 ий июль).

Саша СоколовА ынде лауреатын шкенжын Йӱштӧ кугыза нерген лирический фельетонжым лудын ончена:

- Моркинский район, -  говорит, — я люблю

За то, что он план годовой  без опеки

Всегда выполняет  уже к декабрю.

Но есть недостатки  в отдельных колхозах…

Намедни деревню одну проезжал я,

Что названа, кажется, Семисолой.

Вьезжаю в селенье и –  чудное дело! –

Одна половина огнями горит,

Другая – лишь черные  избы набелом…

Ты фельетоныштак тыгай ой-савыртыш-влак улыт:

А в парке моркинском,  который сажали

Рабочие люди, -  всплакнул Дед Мороз, -

Я видел, тополь ветвистый сожрали

Стада одичалые частные коз…

Писательын нине корнылаже Морко райгазетеш савыкталтыныт. Чын, кызыт огыл, а ятыр ий ончыч. Тунам газет «Колхозная правда» маналтын.

А кӧ вара тиде еҥ – «постмодернизмын Гагаринже» да Морко мландым ончен коштшо коча нерген мыскара стихын авторжо?

Ончыч – моргышто, вара – Моркышто

Уке, лудшым ӧрыктараш шонымо дене огыл тыге каласышна. Александр Всеволодович  Соколов (сылнымут лӱмжӧ – Саша Соколов) самырыкше годым ик жап моргышто пашам ыштен. Тудо хирург лияш шонен да, шкенжым терген ончаш манын, кыдалаш школ деч вара Москосо ик моргыш лаборантлан миен пурен. Медицинын мо тугай улмыжым пален налаш жап шукак кӱлын огыл, да рвезе шкаланже каласен: «Хирурглан тек весе-влак пашам ыштат. Ты профессий мыйынлык огыл». Тиде 1961 ийыште лийын.

Вес ийжылан ачажын ой почеш Саша йот йылмылам туныктымо военный институтыш пураш экзаменым кучен. Но тыштат шке пӱрымашыжым муын огыл: кумшо курсыш шумек, вузым кудалтен каен. Шке гыч шонен возкалаш кумылжо ончычак шижалтын, садлан корныжым Моско университетын журналистике факультетышкыже виктара. Гуманитарный институтышто кок ий утла тунеммыжым шотыш налын, тудым вигак кумшо курсыш шындат.

Икмыняр арня тунемешат, Александр шонкалаш тӱҥалеш: «Лекций ден семинар мылам момак пуат? Книгаште возымым мый шкевуят лудын кертам. Лучо  шкем пашаште терген ончаш кӱлеш. Да тергыман кугу олаште огыл, а иктаж-могай «маска лукышто», палыдыме-колдымо верыште».

Тыге 1967 ий мучаште А.Соколов Морко селашке (да, тунам села лийын) толын лектеш. Тудым «Колхозная правда» газет редакцийыш корреспондентлан налыт. У пашаеҥ шкетын толын огыл, пелен ватыже, Таисия Васильевна Суворова, лийын. Тудат журналистлан тунемын, тыге Морко редакцийыште иканаште кок москвич ешаралтын.

Тидын нерген Соколов вара ик интервьюшто тыге каласен:

«Я считал, что работа журналиста подведет меня быстрее к настоящей прозе. А поскольку свободнее можно писать не в центральной газете, а в периферийной, я перешел на заочное отделение и уехал в Марийскую республику. Мне было 22 года (уке, 24 ий лийын – Г.З.). Мое появление там – «человека из столицы» — было несколько ошарашивающим. В результате – меня не правили, и я мог писать все, что хотел, мог себе позволить даже экспериментировать. Писал в основном очерки о людях…»

Теҥгечысе москвич-влак могайрак еҥ лийыныт, шкеныштым кузе кученыт? Тидым рашемдаш тунамсе редактор Анатолий Бирюков, редакторын алмаштышыже Филимон Николаев, журналист-влак Капитон Галкин, Геннадий Бекешев, Алексей Юзыкайн полшен кертыт ыле. Но нуно таче ош тӱняште уке улыт.

…Пашаш пурымо годым моло документ дене пырля автобиографийым серен пуыман. Редактор Бирюков А.Соколовын шке нерген возымыжым ӧрынрак лудын. Айдеме эше ялт самырык, а кушто гына лийын огыл, мом гына ужын огыл!

«Мый, Александр Всеволодович Соколов, 1943 ий 6 ноябрьыште Канадысе Оттава олаште шочынам. Ачам тиде элыште совет посольствын военный атташежын алмаштышыжлан пашам ыштен. 1947 ий декабрьыште ачамым тиде эл гыч поктен колтышт, мыланна Москваш моткоч писын пӧртылаш логале. Тыште 1961 ийыште кыдалаш школым тунем пытарышым…»

Ачажым Канада гыч таклан огыл кожен луктыныт. Тудым атомный бомбо шотышто секретым шишланен коштат манын титакленыт. Икманаш, совет шпионлан шотленыт. Лӱен пуштына манынат лӱдыктылыныт. Илышын тиде шучко савыртышыже ныл ияш Сашан ушешыже ӱштыл кудалташ лийдыме сусыр палым коден.

1950 ийыште ача-аваже тудым Москосо элитарныйлан шотлалтше школыш пуат. Но рвезе (эше шым ияш гына!) кугу привилегиян школышто тунемаш тореш лиеш. Шукынжо, пеш толашат гынат, туш логал огыт керт, а тиде йоча пиал корно деч шкеак кораҥеш. Мо тыгай? Мом толаша? Ала ушыжо пудыранен? Тӱрлыжымат шонкален, Сашам психиатр дек коштыктат, начар уш-акылан икшыве-влаклан почмо интернатыш пуаш тӧчат. Уке, тыгежак лийын огыл. Соколов моло семынак тыглай кыдалаш школышто тунемын. Изи годым да варарак ужмыжо-колмыжым «Школа для дураков» икымше романым возымыж годым кучылтын.

Тиде роман (1989 ийыште «Октябрь» журналеш савыктыме годым жанржым «повесть» ончыктымо) 1972 ийыште сералтын. А Моркыш толмо жаплан Саша Соколов ик ойлымашым гына («За молоком») возен улмаш. Тысе калык ончык самырык писатель да журналист икымше гана лач ты ойлымаш дене лектын. Тиде 1967 ий 12 декабрьыште, кушкыжмын, лийын. «Районкын» тиражше изи огыл улмаш – 6318 экземпляр.

Саша Соколовын «марий» ойпогыжо

Самырык мужырын Марий кундемыш толмо деч изиш ончыч Совет государствым ыштымылан (вес семынже – Октябрь революций сеҥымылан) 50 ий темын. Кугу юбилейлан кӧра элна мучко шуко-шуко ветераным орден да медаль дене наградитленыт. Морко район Йошкарэҥер ял марий Василий Федорович Краснов тунам Ленин орденым налын.

Корреспондент Соколов икымше командировкыш лач тиде еҥ деке миен. Райрӱдӧ деч торажак огыл, иктаж 20 меҥге. Патыр марий нерген «Кровь на снегу» очерк 14 декабрьыште лектын.

«Об этом человеке написан роман, — тӱҥалын шке мутшым у пашаеҥ. – Он стал одним из главных действующих лиц книги марийского писателя Н. Лекайна «Железная сила» и известен читателям под другим, вымышленным именем. Но земляки узнают в литературном герое героя гражданской и Отечественной войн Василия Федоровича Краснова. Он живет в деревне Красный Яр. Здесь он родился, здесь научился ухаживать за землей, отсюда уходил воевать в двадцатые и сороковые годы, сюда возвращался к мирной жизни. Народ не забывает героев. За особые заслуги перед Родиной и в связи с пятидесятилетием Советского государства Василий Федорович удостоен высшей правительственной награды – ордена Ленина.

Сегодня мы публикуем очерк, который повествует об одном эпизоде из военной жизни В.Ф.Краснова».

Газетын марла вариантышкыже очерк «Лумышто вӱр» лӱм дене пурталтын, кусарышыже ончыкталтын огыл.

А.Соколов чын воза: Василий Краснов Лекайнын «Кӱртньӧ вий» романыштыже вес лӱм дене ончыкталтын». Ты лӱмым палыдыме еҥ марий коклаште укеат дыр: тиде герой — Элексей Эчан.

Тудын нергенак возен «Ипат Копат»  романыштыже Юрий Галютин-Ялзак. Калык писатель вес калык писательын, Никандр Лекайнын, мутшылан, марий айдемым чапландарен серымыжлан  ӱшанен огыл да шке романжын кумшо ужашыжым («Ончыко» журнал, 2010 ий, 6-шо номер) тыге лӱмден: «Лекайнын «Кӱртньӧ вий» романже гыч Элексей Эчан – Василий Красновым штык дене мыняр гана шуралтеныт?» Галютинын геройжо-влак витле утла странице мучко тидын нерген кутыркалат, вуймутыш лукмо йодышлан вашмутым кычалыт. Но «Ипат Копатын» тиде ужашыже вашмут деч поснак пыта. Эчаным-Василийым мыняр гына шуралтымым палыдеак кодына.

А.Соколов Йошкарэҥер ялыште илыше йошкар марийын салтак корныжым бухгалтерын але врач-хирургын шинчаж дене огыл ончен. Тудо ты айдемын, совет йошкарармеецын кӧргӧ куатшым, чынжымак патыр улмыжым почын пуаш тыршен. Самырык Лекайнат эн ончыл верыш тидымак – совет айдемын нимо дене сеҥаш лийдыме куатшым — шынден, санденак романжылан «Кӱртньӧ вий» лӱмым пуэн.

Соколовын творчествыжым, возымо ойыртемжым шымлыше-влак тудын йылмыже шкешотан улмым эреак палемдат. Тидыже «Кровь на снегу» икымше «марий» очеркыштат шижалтеш. Лудын ончыза икмыняр ойым: «В знобящей декабрьской метели ночевала израненная Украина», «Он (Василий) почувствовал, как в легкие его погрузился холодный металл», «В морозном предвечерьи царил запах холодной вечности. Начинались звезды», «Емельянов снова потерял сознание, упал и больше не поднимался, потому что умер».

В. Красновын шочмо ялыш пӧртылмыжӧ тыге сӱретлалтын:

«После войны, после госпиталя, после тифа возвратился Василий Краснов домой, в марийскую деревню Красный Яр. Он шел по дороге от Коркатово. Начиналось лето, в небе топтались жаворонки. Он думал о будущей мирной жизни, о том, как станет он восстанавливать запущенное свое хозяйство, выращивать хлеб. Давно это было, давно. И не забыл он, тогда двадцатилетний паренек, что впереди у него и его народа еще немало белых зим и белых метелей. И что не все бои еще отгремели».

Мут толмашеш каласен кодена: В.Ф. Краснов 1980 ийыште 81 ийыш изишак шуде колен.

1966-1974 ийлаште Марий АССР-ын культур министржылан ыштен, вара кужу жап МарГУ-што философий ден политологий кафедрым вуйлатен.

Умбакыже 9 да 16 майысе газетлаште лудса.

Гельсий Зайниев.

Снимкыште: Саша Соколов.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: