"Ме марий улына" рубрик, 2014 ий, Шыжа тылзын 10-шо кечыже

Онар лӱман Моско ушем

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Москошто марий калыклан погынаш йӧн уло. Такшым мыняр марий еҥ таче Москошто пашам ышта – каласашат йӧсӧ. Южышт вахте дене пашам ыштат гын, а шукынжо тушанак лакемыныт. Тора кундемыштат шкем марий калыкын чинчыж семын шижыт. Тидлан тӱрлӧ вере “Марий кас” да моло пайрем эртаралтыт. Нуным марий ушем-влак эртарат. Ик тыгай ушемжым “Онар” манын лӱмдымӧ. Тудым Валерий Кугубаевич Шамиев вуйлата.

Кодшо тылзе мучаште тудо Йошкар-Олашке толын кошто. “Кугарня” газет редакцийыштат уна лие. Тудын шонымашыжым, илышыжым пален нална, тургыжланыме йодышыжо-влакым рашемдышна.

Марий калык, эрвелмарий шомак дене ойлаш гын, кӓмен шога. Тӱрлӧ жапысе переписьым ончалаш гын, чынжымак, шагалемына. Марий, удмурт, мордва да моло финн-угор калыкын шагалеммышт шотышто таблицым ончалаш темлыш.численность луговых марийцев составила 281 408 чел., горных – 44 296 и восточных – 215 чел.

Российысе финн-угор калык-влак 2010 ийысе перепись почеш 1989 ийысеперепись

почеш

2002 ийысеперепись

почеш

1989-2010 ийлаште тынарлан шагалемыныт
Венгр 2781 5742 3768 2961
Вепс 5936 6231 8240 2304
Водь 64 62 73 2
Ижор 266 449 327 183
Карел 60815 131000 93344 70185
Коми (чумыржо) 228235 345000 293406 116765
тышеч: коми-ижем 6420 посна шотлен огытыл 15607
тышеч: коми-пермяк 94456 152000 125235
Манси 12269 8500 11432
Марий (чумыржо) 547605 671000 604298 123395
тышеч: курыкмарий 23559 44296 18515
тышеч: эрвелмарий 218 215 56119
Мордва (чумыржо) 744237 1 152000 843350 407763
тышеч: мокша 4767 49624
тышеч: эрзя 57008 84407
Ненец 44640 35000 41302 9640
Саам 1771 1835 1991 220
Удмурт 552299 747000 636906 194701
Финн 20267 47102 34050 13783
Ингерманланд финн 441 посна шотлен огытыл 314
Хант 30943 22283 28678 8660
Сету 214 посна шотлен огытыл 197
Эстон 17875 1 027000 28113 10238

Пытартыш перепись деч вара ныл ият эртен кая, калык-влакын иземмышт эшеат палдырна. Геноцид манынат каласен кертына. Финн-угор калык-влак коклаште мордва ден эстон-влак ик миллион утла лийыныт гын, тачеш нунат кӓмен толыт. Нине цифрышке эше иктаж-куш каен йомшо, бомжымат пуртен огытыл, нунылан вет колымо нерген кагазым огыт пу, сандене колышо чот эшеат шукырак”, — тургыжланен каласкалыш Валерий Кугубаевич.

Чынжымак, марий-влак шагалемыт. А теве эше вес цифр ӧрыктара: таблице почеш перепись годым эрвелмарий улам манын каласышыже 218 еҥ гына лийын. Тиде цифр Урал кундемысе марий калык нерген ойла, нуно шкем олыкмарий йылме дене кутырышо эрвелмарийлан шотлат. Но тыгодым палемдыман: шукынжо ынде кызыт шкем ик шомак дене гына ойлат: “Марий улам”. Сандене тиде таблицыште Пошкырт кундемысе эрвелмарий-влак “марий” графаш пурталтыныт.

В.К.Шамиев шочынжо Пошкырт кундем Калтаса районысо Мераҥ ял гыч, ынде ятыр ий Москошто ила. Атоминформ ЦНИИ-ште (Центральный научно-исследовательский институт) кандаш ий пашам ыштен. 1991 ий гыч предприниматель семын тыршаш тӱҥалын. Такшым кызытше пенсионер радамыште шотлалтеш гынат, бизнес сомылым да мер пашамат шукта. Тылеч посна Валерий Кугубаевич — Финн-угор калык-влакын Москосо ушемыштын (кӱчыкынжӧ ОФУН маныт) правленийжын членже, марий калыкын представительже. Финн-угор калык-влак дене кылым кучат, мероприятийымат пырля эртарат. Вес кугу мер паша – 1985 ий гычак Калыкын айыкше верч кучедалше ушемын чолга еҥже. Тудо моло активист дене пырля Геннадий Андреевич Шичкон “Психо-педагогоческая коррекция сознания” лӱман методикыж почеш аракам йӱмым, тамакым шупшмым чараш полша.

Москошкыжо кузе логалында? Ушемым вуйлаташ шке гыч тӱҥалында?” — йодым В.К.Шамиев деч. “Эше 1980-ше ийла тӱҥалтыште Москошто тунеммем годым палыме писатель Александр Михайлович Юзыкайн Литератур институтышто туныкта ыле. Лач тудын йыр марий студент-влак чумыргаш тӱҥалыныт. Мыйже ты заведенийыште окен омыл, а Электро-машиностроительный техникумышто тунемынам да марий студент-влакын илыме тӱшкагудышт воктене иленам, — каласкала Валерий Кугубаевич. — Тыге вашла палыме лийынна, вашлийынна, тӱрлӧ касым эртаренна. А кунам Юзыкайн кайыш, тиде пашам шке ӱмбакем нальым. Шарнем, кузе тунам Чавайнын 100 ияш лӱмгечыжым палемдышна, вара погынымаш-влакым эртарышна, моло мероприятийланат пижна. А 1991 ий гыч официальный манме регистрацийым ыштышна. Тылеч вара марий калык дене кылым кучена. Кажне шочмын “Марий шинчылтмаш” манын лӱмдымӧ мероприятийыш вашкена. Эн ончыч тӱрлӧ йодыш шотышто кутырена, каҥашена, а вара куштена, мурена. Чоным луштарен куштымо “Марий касшым” иктаж кафеште, рестораныште эртарена. Южгунам кок кечылан ола тӱрысӧ Каныме пӧртлаш але пансионатыш канаш лектына”.

Москошто илыше марий-шамыч! Марий койышым ончыктымыда але икте-весе дене марий йылме дене тыглай кутырымыда шуэш гын, “Шанс” клубыш вашкыза. Тушко кузе кайыман? Ленин проспект метро гыч троллейбус дене “Дворец труда профсоюзов” остановко марте кудалман. А тушто Ленин проспектысе 44-ше №-ан пӧртым кычал муыда. Кажне шочмын 18 шагатлан “Марий шинчылтмаш” эрта. Кажне еҥ чайым подылаш пырля костенечым конда. Но аракам йӱаш йӧршеш чаралтеш! А тылзылан ик гана шуматкечын “Финн-угор калык-влакын касышт” эртаралтеш. Тыште тыглай куштымаш гына огыл, родо-тукым калыкнан мурыжо ден куштымашыжым тунемыт. Икманаш, жапым веселан да пайдалын эртарынеда гын, вашкыза “Шанс” клубышко!

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: