"Илыш йогын" рубрик, 2014 ий, Кылме тылзын 7-ше кечыже

Лӱмет кузе, родем?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Кеч-кӧмат лӱм да фамилий дене ойлат. Нуныжо моткоч шуко тӱрлӧ лийыт. Таче айдеме лӱм нерген мутым лукнена. Тиде йодышым посна науко шымла, ономастике маныт. Но ме пеш келгышке пураш огына тӧчӧ, тыглай илышыште шинчалан перныше примерлам гына ончалына.

Лӱм шотыштат модо уло, тудо эре вашталт шога. Ик жапыште иктышт кумдан шарлат, вара нунын верым весышт айлат. 1960-шо ийлаште мый шочмо Тымбай ялсоветысе яллаште икшыве-влаклан могай лӱмым пуэдымым документ почеш тергенам ыле. Шуэн вашлиялтше лӱм кокла гыч Артурым (1), Ростиславым (1), Элидам (1), Лянам (1), Марианнам (1), Нинельым (1), Жаннам (2), Феликсым (1), Аринам (1), Аленам (2) верештым. А Радомирым кандаш (!) эргылан, Лирам кум ӱдырлан возыктеныт. Вот мо оҥайже: 1967-1970 ийлаште ялсовет мучко ик йочаланат Иван лӱмым пуэн огытыл.
Варарак Тымбайыште илыше Миксоновмыт шке эргыштлан Эренбург лӱмым возыктеныт. (Илья Эренбург – совет писатель, Тӱнямбал ленинский премийын лауреатше, Сталинский премийым кок гана налын). Но эрге азапыш логалын да инвалидыш савырнен. Тудо ӱстембал теннис дене модаш тунемын, спорт мастерыш кандидат нормым шуктен. Ынде кугу таҥасымашлашкат коштеда. Тений апрельыште Эренбург Миксонов Иорданийысе Амман олашке миен, шке подгруппыштыжо кумшо верым налын. Тиде тылзынак Российын чемпионатыштыже таҥасен да кок гана (шкетын да команде дене модмаште) чемпион лийын.
Кодшо курым кыдалне совет эфирыште поэт Онегин Гаджикасимовын мутшылан серыме ятыр муро йоҥген. Шкежат ужыда: Эренбургат, Онегинат лӱм огыл, а фамилий улыт, но лӱмыш савыралтыныт.
Оюшминальда, Рэмо,
Вилор да молат
Совет жапын тӱҥалтыш ийлаштыже тӱрлӧ событий дене кылдалтше лӱмым пуэденыт. Лийыныт тунам Оюшминальда (Отто Юльевич Шмидт на льдине), Лагшмивара (Лагерь Шмидта в Арктике), Даздраперма (Да здравствует Первое мая), Ревмира (Революция мира), Владилен, Владлен да Вилен (Владимир Ильич Ленин), Вилор (Владимир Ильич Ленин, Мировой Октябрь), Гертруда (Герой труда), Эльрад (электричество, радио) да молат.
Отто Юльевич Шмидт — Арктикым шымлыше совет ученый, академик. 1937 ийыште тудым Марий АССР деч СССР Верховный Совет депутатлан сайленыт. Сайлымаш деч ончыч ученый Йошкар-Олаш толын, калык дене вашлийын. Тидын лӱмеш самырык Миклай Казаков «Шмидтлан» почеламутым серен.
Шукынжо, очыни, В. Элмарын «Чеверын, Марксина» почеламутшым палат. Марксина лӱм К. Марксын фамилийже гыч ышталтын. Тыгай лӱман ӱдыр чынак лийын, тудым поэт Элмар сайын пален. «Марийская правда» газетын ончычсо тӱҥ редакторжо В.Маль-цевын ачаже Энгельс лӱман улмаш. Икымше марий мурызо А.Янаев шке эргыжлан Фридрих лӱмым пуэн. (Фридрих Энгельс — Карл Марксын эн лишыл йолташыже). 1930-шо ийласе тале марий артист Василий Якшовлан ик кинофильмыште Джерри лӱман героиня моткоч келшен да ӱдыржым тыге «тынешлен». Я.Ялкайнын рвезе годсо йолташыжын, одо марий Яков Коростинын, ик эргыже Эдисон лӱман лийын. (Томас Эдисон – американ изобретатель, СССР науко академийын почетан членже). М.Шкетан у илыш да пашаче калыкын пиалже верч чот шоген, санденак эргыже-влаклан Шемер да Новомир лӱмым пуэн.
1932 ийыште шочшо руш совет поэтессе Римма Казакован ачаже офицер лийын, ӱдыржылан Рэмо (Революция, Электрификация, Мировой Октябрь) лӱмым серыктен. Университетыш тунемаш пурымекше, Рэмо шке лӱмжым Риммаш савырен. Поэт Чалай Васлий сар деч вара Мӱндыр Эрвел гыч служитлен пӧртылмыж годым тудо кундемеш шочшо руш ӱдырым, Октябрина Малковам, ватылыкеш конден. Киноартистке Нонна Мордюкован чын лӱмжӧ – Ноябрина (Российыште революций у стиль дене 1917 ий 7 ноябрьыште лийын).
Журналист да прозаик Ал.Эрыкан икымше эргыжлан да поэт Осмин Йыван кок ӱдыржылан «идейный» лӱмым пуэныт: иктыже – Владиленым, весыже — Сталинам да Элеонорам. (К.Марксын ик ӱдыржӧ Элеонора лӱман лийын). Но нине лӱм-влак ик писательжыланат репрессий деч утлаш полшен огытыл.
Журналист да мер пашаеҥ В.Козловын ныл шочшыжат чылт марий лӱман: Эвика, Айвика, Ирга, Талви.
Драматург Г.Гордеевын ӱдыржӧ – Эрвина, кызыт Москошто артистлан тунемеш. Марий лӱман улыт композитор Э.Архипова ден мурызо В.Созоновын икшывышт: Кориш ден Яныш.
Ожно марий-влак шке шочшыштлан ик сынанрак лӱмым пуэденыт. Ялыштына мыйын тукым гыч Сайнола кугызан Шайдола, Шамий, Шамтий, Шамыкай эргыже-влак лийыныт. Кызыт Шамийын Вячеслав уныкаже – генерал-майор. Писатель Я.Ялкайнын ача-аваже, Ялкай ден Айсылтан, эргыштлан Яндыбай, Яҥгыбай, Яныш, ӱдырыштлан Амика, Амина, Алика, Ална, Алкима лӱмым пуэныт.
Поро кече, Россия! Салам,
Господин!
«Комсомольская правда» газет тений августышто возен ыле: Улан-Удэ олаште илыше ик подполковникын ватыже кугыжаныш пайрем кечын, 12 июньышто, ӱдыр азам ыштенат, ача тудлан Россия лӱмым пуэн. Да эше шкаланже тупеш «Папа России» манын возыман майкым ургыктен.
Тиде газетыштак серыме почеш, кодшо ийлаште Моско олаште ача-ава-влак шке икшывыштлан Алена-Цветочек, Алиса-Нифертити, Архип-Урал, Будда-Александр, Еремей-Покровитель, Максим-Москва. София-Солнышко, Матвей-Радуга, Николай-Никита-Нил лӱм-влакым пуэныт. Нине лӱм пеленак Ангел, Господин, Князь, Принц, Принцесса, Вишня, Голуба, Дельфин, Лиса, Март да Апрель улыт.
2013-2014 ийлаште Санкт-Петербургышто Данте Алигьери, Франция, Москошто Океан, Челси, Угарманыште Атом, Маршал, Береза, Княгиня, Пермьыште Елка, Весна, Ария, Челябинскыште Эверест, Лио-Серджио-Александр, Омскышто Юсуф-Арсений, Милолика, Владивостокышто Яромир, Евангелина, Новосибирскыште Сталина, Самарыште Святозар, Добрыня, Золушка лӱман-влак «шочыныт».
Шуко артист сценыште паспортысо огыл, а шонен лукмо лӱм дене «ила». Тидын нерген посна статьям возаш лиеш. Маша Распутинан чын лӱмжӧ — Алла, Дима Биланын – Виктор, Анжелика Варумын – Мария, Ирина Аллегрован – Инесса да тулеч молат. Драматург Арсий Волковын паспортысо лӱмжӧ – Арсений, балерина Алла Александрован – Альбина. Волковым изиж годым Тошто Крешын ялыштыже Арсик маныныт, да тӱҥалтыш жапыште тудо газетлашке Арсик Волков лӱм дене возкален. Артист Андрей Андриановым шочмо эрвелмарий ялыштыже Миша лӱм дене гына палат да ойлат.
Композитор Эрик Сапаевын кенета колымекше, ятыр еҥ, ты шотыштак поэт-влак М.Казаков ден Г.Гадиатов, шке эргыштлан семмастарын лӱмжым пуэныт. Э.Сапаевын лишыл йолташыже А.Луппов «Чодыра сем» икымше марий балетын тӱҥ героиньыжым Эрика манын лӱмден.
Искусство пашаеҥ кокла гыч южыжо икшывылан сӧрал лӱмым пуэда. М. Шукшинан – Фома ден Фотий, А. Малининын – Фрол ден Устинья, А. Волочкован – Ариадна, Д. Маликовын – Стефания, С. Шнуровын – Аполлон, Т. Канделакин – Мелания ден Леонтий, Ф. Киркоровын – Алла-Виктория, Н. Джигурдан – Эва-Влада, телевӱдышӧ В. Соловьевын – София-Бетина ден Эмма-Эстер.
Марий коклаштат ятыр оҥайым ужаш лиеш. 1920-1930-шо ийласе журналист Епча Екишев шке лӱмжӧ гыч Ачпе псевдонимым ыштен. Тудын землякше-влак Ахметгарей Асылбаев, Шаймурат Булатов, Давлетша Исламов литературышто Ахметыш, Шадтыш да Давлетыш савырненыт. Ялсоветласе секретарь-влакын йоҥылышыштлан кӧра куштышо артист, балетмейстер Асмаев ден литературовед Манаева-Чеснокова ӱмыр мучкылан йоча пагытеш кодыныт: нунын лӱмышт Славик да Соня манын сералтын.
Туныктышо Михаил Герасимовым шочмо Элнет ялыштыже Микай маныныт. Тыгай подпись денак почеламут ден басньылажым редакцийлашке колтылын, сандене марий литературыш Микай лӱм денак пурен. Никандр Еремеев денат тыгеракак лийын. Никандрым ялыште (Морко вел Кораксола) Лекай, Лекандыр маныныт да тышечын Лекайн псевдоним шочын. Прозаик Мурзашевын паспортысо лӱмжӧ – Ислибай (Эслыбай), а литературышто – Алексей. Журналист-краевед Михаил Исиметовын чын лӱмжӧ – Меҥылбай.

Г.ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: