"Рубрик деч посна", 2014 ий, Кылме тылзын 7-ше кечыже

М.Шкетан лӱмеш марий драмтеатрлан – 95 ий

Статьян авторжо Ирина Степанова

Илышын вонтончышыжо

Чынжымак, театр – илышын воштончышыжо. Тушто ме шкенам ужына, койышнам ончен воштылына, южгунамже вожыл колтена. Икманаш, илаш тунемына. “Южгунам кӱжгӧ книгам лудын, нимоланат тунем ок керт, а театрыш ик гана миен толмеке, шукылан тунемат”, — каласен Вольтер. Тиде чынак.
Тений марий калыкын ик эн йӧратыме театрже шкенжын 95 ияш лӱмгечыжым палемда.
Тидлан тыште ятыр мероприятий эрта.

Театрын историйже – палыме еҥ-влакын мутыштышт
Жап эрта. Т.Евсеев лӱмеш тоштерыште ыштымем годым ятыр актер мый декем унала пура ыле. Кутыркален шинченыт, чоныштым почыныт. Нунын ойлымыштым эре возен кодаш тыршенам. Вет кажне шомакыштышт – Марий театрнан историйже.
Икымше марий профессионал режиссер А.И.Маюк-Егоровым шарналтен, Российын сулло да Марий Элын калык артистше Георгий Максимович Пушкин теве кузе каласкален: «Алексей Иванович мотор, кӱкшӧ кап-кылан, шемалге тӱсан, чатката чуриян еҥ ыле. Марийла койын огыл. Рушла пеш чаплын ойлен. Волгарь. Вӱдыштӧ ияш тале лийын. Грамотный, марий пьесе-влаклан руш йылмыш подстрочникым тудо веле эре кусарен. Пеш сай баритон йӱкшӧ дене мурен, гармоньым, рояльым, пианиным шоктен. Телым кече еда ий рожышто йӱштылын. 1928 ийыште С.Г.Чавайнын «Мӱкш отар» пьесыштыже Епсей рольым моткоч сайын модын. Режиссер Календер тудлан кузе образым кычал муаш, кузе сӧрастараш шкаланже волям пуа ыле. Режиссер ден автор куанен ончен шинчат, а ме элнен каен воштылынна. Тунам пашам рӱжге ыштенна, театр кӧргӧ шергылт шинчен. Кӧ мура, кӧ кушта, кӧ почеламутым, кӧ рольым тунемеш. Кажне станцийыште сай клуб-влак лийыныт. Пеш талын А.Жаровын «Гармоньжо» каен. Алексей Иванович тыште комсомол вожакым, гармонист Тимошкам, модын. Мурыман, куштыман, койдарчыкан поэме. Рушла модмо. Алексей Иванович шкетак веле тиде рольым модын… 1927 ийыште «Марий Кужер» фильмым ямдылаш полшен».

Актрисе Анастасия Страусова нерген ӱдыржӧ, ты театрыштак режиссер семын чапланыше Сарра Кириллова тыгерак чонжым почын: “Артист пашалан туныктышо кокла гыч ик эн первыйжылан авам Я.П.Шкетаным шотлен. Тудлан тӱҥалтышыште «Ачийжат — авийжат» пьесыште Орикын рольжым пуат. Тидын шотышто авам тыгеракын шарнен ойлен:»Модынам моткоч удан, моштымем ситен огыл. Яков Павлович мылам умылтарен: «Тый сценыште Страусова улметым мондо». Сценын законжым туныктышыжла, Орикын тӱжвал койышыжым, кӧргӧ характержым, могайрак лийшашыжым каласкален: «Тый ялыште кычкыркалаш, вурседылаш йӧратыше ӱдырамаш-влакым ужынат докан? Шарналте, кузе нуно мутланат, кузе шкеныштым кучат, могай нунын койыш-шоктышышт».

Тунамсе жапым шарналтен, ӱдырамаш актрисе-влак нерген тыге возен палыме марий драматургна Н.М.Арбан:

«Ӱдырамаш-влак концертлык тувырым шке тӱрленыт, шкеак ургеныт, пеш сылнын, моторын келыштареныт; нунын тувырышт тӱрлымӧ тӱран, тараян, прошман, чинчан лийыныт… Кажне актрисын оҥыштыжо — бриллиант гай чолгыжшо шер, тӱр, тасма, брошка, медальон. Тунам тыге мотор чиен шогалше артист-влак кокла гыч А.Страусова ден А.Петрова поснак ойыртемалтыт ыле. Жап эртымек, А.Филиппова ден П.Смирнован тувырышт пеш сылнештыныт».

1938 ий, кенеж пагыт… Марий кундемыште шучко репрессий вий озаланен. Туге гынат Марий театр гастроль дене яллашке лектеш. Тунамсе жапым шарналтен, Российын да Марий Элын калык артистше Степан Иванович Кузьминых тыгеракын шарнен каласкален:
«Me тунам Кужеҥерыш гастроль дене кайышна. Пырля режиссер Г.И.Иосселиани мийыш, а режиссер Маюк-Егоров Йошкар-Олаш кодо. Спектакль тӱҥалме деч ончыч ме пӧрт озана деран мончаш олтышна. Мончаш пураш ямдылалт шогымына годым кенета пӧрт турашке машина толын шогале. Тушеч кок милиционер лекте да вигак артистке А.Филипповам йодыч. Вара тудым машинаш шынден наҥгайышт. Режиссер Иосселианиат милицийыш шке миен кошто, А.Филипповам, гастроль кӱрылтеш манын, мӧҥгеш колташ йодын, но арам. Тыге гастроль кӱрылтӧ, мыланнат Йошкар-Олашке мӧҥгӧ пӧртыл каяш логале.
Корнышто ужынна: грузовой машина кузовышто, керосин вочко-влак коклаште, кок милиционер, кок веч оролен, А.Филипповам Йошкар-Олашке кучен наҥгаен, а мемнан машинана нунын почеш кудалын. Корнышто мыланна, Настям ончен, моткоч йӧсын чучын, тудым пеш чот чаманенна, ӱдыр-влак шортыныт, а тудыжо лачак ош шовычшым гына рӱзен…»
Мария Матукова.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: