"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2014 ий, Кылме тылзын 28-ше кечыже

80 ий ожно Чирки ялыште

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Тӱҥалтышлан Ксенофонт Сануковын «Я не флюгер…» статьяжым («Молодежный курьер», 1991 ий 15 май) ончалына:
Ipaj«В то время появились всевозможные «песни о Сталине». Олык Ипай то ли на самом деле записал такой псевдонародный «шедевр» в одной деревне и поэтически обработал, то ли сам сочинил имитацию под народную песню. Как бы то ни было, летом 36-го года он представил в редакцию «Марийской правды» «Марийскую песню о Сталине» на русском языке с подзаголовком: «Пела Осык Марфа, колхоз «У вий» Оршанского района МАО, записана Олыком Ипаем».
Но муро газетыш логалын огыл. Тидын амалже нерген редактор Андрей Кашников вара тыге ойлен:
«Тов. Ипай принес недавно стихотворение, посвященное тов.Сталину, — «Песнь о Сталине». Я это стихотворение в газете не использовал только потому, что я лично считаю, что произведение слабое… В этом стихотворении Ипая чувствуется еще какая-то неискренность. Я прямо сказал тов. Ипаю, что прежде всего это стихотворение чрезвычайно легкое и поверхностное и что я лично решил не печатать его на страницах газеты».
Тӱҥжӧ да эн оҥайже теве кушто: Олык Ипайын редакцийыш 1936 ий кеҥежым кондымо ты муро «Марийская правда» газетеш кок талук наре ончычак савыкталтын. Тунам тиде произведенийыште «неискренностьымат», тудын утыждене куштылго да ӱмбач гына ниялтен кайыше («легкое и поверхностное») улмыжымат нигӧ шижын огыл. Чынлан верч теве мом каласыман: Сталин нерген марий муро газет лаштыкыш посна огыл, а кугу очеркын ужашыж семын пурталтын.
Пашаже тыге лийын.
Совет власть жапыште 7 ноябрь пайрем кечылан шотлалтын, вет 1917 ийыште лач ты кечын Российыште Октябрь революций лийын. 1934 ийыште революцийын 17-ше идалыкшым палемденыт. 7 ноябрь деч изиш ончыч (лач кунамже пале огыл) Олык Ипай ден руш поэт Филипп Дудоров Оршанке районысо Чирки ялыш — «У вий» колхозыш — миен коштыныт.
Дудоров 1907 ийыште Виче кундемысе Михеевщина ялыште (кызыт – Лебяжский район) шочын. Учительлан тунем лектын, вара писатель лийын, Москошто илен. Ф.Дудоров марий серызе-влак дене пеҥгыде кылым кучен, нунын, ты шотыштак С.Чавайнын, возымыштым кусаркален, шкежат МАО-ш толеден. Марий тосшо-влак семынак репрессийыш логалын да 1939 ий 23 январьыште лагереш колен.
Олык Ипайын биографийже гыч пале: 1934 ий декабрь тӱҥалтыште тудо да Дудоров Марий Турек велне лийыныт. 4 декабрьыште Нартас ялозанлык техникумышто литератур кас эртен. Тушто уна-влак СССР-ысе писатель-влакын Москошто шукерте огыл лийше икымше погынышт нерген ойленыт, шке стихыштым лудыныт. Командировкышто улмышт годым ойган увер шарлен: Ленинградыште партийын тале пашаеҥже Сергей Кировым пуштыныт. Ипай тунам Нартасыштак «Чеверын, Киров!» почеламутым возен.
Кок йолташ ик кечын тусо электростанцийым ончен. Пум йӱлатыме дене пашам ыштыше тиде станций шке жапшылан пеш виян лийын. Нартас велне ужмо-колмо дене кумылаҥын, И.Олык варарак «Ильичын лампыже йӱла» триолет аршашым серен.
Ипай ден Филипп марий поэтын Москошто тунеммыж годым палыме лийыныт докан. Тунамсе келшымаш вара умбакыже шуйнен. Дудоровын 1934 ий шыжым Марий кундемыш толмекше, эн ончыч Чиркиш миен савырненыт. Олашке пӧртылмеке, Моско уна «Песня о радости» очеркым возен, тыглай марий ялыште Октябрь пайремым могай кумыл дене вашлиймым сӱретлен пуэн («Марийская правда», 1934 ий 7 ноябрь).
Очеркын содержанийже тыгай. Пайрем вашеш Чиркиште тысе ялсоветын сессийжым (тунам пленум маныныт) эртараш палемденыт. Но пленум членлан «Марий ушем» ден «Великий путь» колхозла деч сайлыме еҥ-влак жапыштыже толын огытыл. Амалжым умылаш лӱмын еҥым колтат. Тудет пӧртылеш да ойла: «Эше шурным шийын пытарен огытыл, иктаж кок шагат вучалташ перна».
Пленум почылтмым вучышыла, погынышо-влак тидым-тудым каласкален шинчат. Шоҥгырак-влак ожнысым шарналтат, кугыжан годым кузе илымым совет саман дене таҥастарат.
- Марпа кокай, каласкален пу, кузе те ожно иленда, — йодеш 79 ияш Осып Марпа (Марфа Осиповна) деч Чирки школын туныктышыжо Роман Иванович.
Ковай вуйым ок шупш, ойлаш тӱҥалеш. Ача-аваже шужен-ярнен коленыт, тунам Марпа ныл ияш гына улмаш. 19 ийыш шумекше, йорло Семон Йогорлан марлан лектын. Оксам ышташ шонен, Йогор Сибирь марте коштын, туге гынат шкалан пӧртым чоҥаш шотым муын огытыл. Поче-поче индеш йочашт шочын, но кумытын гына илыше кодыныт. Совет власть лиймек, Йогорым комбедыш (йорло комитетыш) сайленыт. Илыш утыр саемын, улаҥын. Чиркиште школым почыт, варарак – эмлымверым.
- Ынде мый кажне кечылан куанен илем, — манеш Осып Марпа. – Лудын-возен моштем гын, Сталинлан серышым колтем, пиалан илышыш лукмыжлан кугу таум каласем ыле.
…Вараш кодшо делегат-влак толын шуытат, пленум шке пашажым тӱҥалеш. Докладым ялсовет председатель Москвин ышта, илыш саеммым ончыктышо ятыр цифрым каласа. Тысе яллаште чыла кресаньык озанлык гыч 72 процентше колхозыш пурен. Артельлаште тӱрлӧ вольыклан 12 вӱтам, шурнылан вич да пареҥгылан ик хранилищым, ялозанлык техникылан кум левашым чоҥымо. Яллаште 11 жатке, 13 сеялке, 101 плуг да 23 молотилке уло. Вес ийын электростанцийым пашаш колташ шонат.
- Финпланым ончылгоч темымылан Чирки ялсовет СССР ЦИК-ын да облисполкомын Почетан грамотыштым налын, а «У вий» колхоз чодыра пашаште ойыртемалтмыж дене Нижегородский крайисполком деч 2 тӱжем теҥге премийым сулен, — йывыртен увертара Москвин.
Пленум деч вара, 11 шагат кастене, уло калык ялысе школыш погына. Оршанке гыч толшо инструктор Анучин сайлымаш шотышто у закон нерген умылтарен ойла. Вара каныме кас тӱҥалеш. Кӱслежат, шӱвыржат йымыжа семым шуйдарат, муро йӱк шергылт кая. Теве эн покшеке Мичан вате Овроси ден Осып Марпа лектыт.
Айста ынде мутым Ф.Дудоровлан пуэна:
«Лучшая ударница колхоза, 60-летняя Мичан вате Овроси и ее лучшая подруга Марфа Осиповна вошли в средину круга, сорвали с головы праздничные расшитые платки, отделанные разноцветной бахромой и бисером, подняли их высоко над головами и поплыли важно, как лебеди, блистая белыми полотняными нарядами.
Марфа Осиповна пела, ей подтягивала Мичан вате Овроси, и 300 человек, собравшихся чирковских избирателей подхватывали эту песню:
Если б молодость да снова вернулась,
Если б Кокшага река на север побежала,
Если бы глаза мои блестели, как в семнадцать лет,
Если бы щеки розовели, как яблоко спелое,
Я бы съездила в Москву, город большой,
Я бы сказала большое спасибо Иосифу Сталину,
Отдала бы ему в руки деревянную чашку,
До краев наполненную коман-мельна,
Поднесла бы я ему тонкую полотняную рубаху
И сказала бы: «Дорогой мой друг и советчик,
Прими от меня подарки эти,
Потому что ты радость мне и сердце дал»…
Уже два часа после полуночи. Старики вспоминают далекое, исчезнувшее прошлое. Старики смеются, женщины поют. Они поют большую песню о великой радости».
Тыгай шомак дене пытарен шке очеркшым Дудоров. Возымаштыже тудо корно йолташыжын, Ипайын, лӱмжым ончыктен огыл. Но коктын лиймыштым ВЛКСМ Горьковский крайкомын газетше — «Ленинская смена» — пеҥгыдемда.
Чиркиште серен налме мурым «Марийская правда» савыктен огылат, Марпа кован мурыжым Олык Ипай краевой комсомол газетыш колтен. Тушан 1936 ий 26 августышто, вӱргечын, печатлалтын. Текст пелен палемдыме: «Пела Осык Марфа, колхоз «У вий», Оршанского района, МАО, записана Олыком Ипаем».
Лудшо йолташ шкеат ужеш: мурызын ачажын лӱмжӧ йоҥылыш возалтын – Осып олмеш Осык лийын шинчын.
Марий обллитын (цензурын) пашаеҥже-влак: начальник Ф.Волков ден политредактор Г.Бажанов – лӱмым йоҥылыш возымым ужын шуктен огытыл, но муро шомакыште «кугу титакым» вигак муыныт да тидын нерген уверым 2 сентябрьыште иканаште ныл верыш (РСФСР главлитыш, ВКП(б) ден ВЛКСМ Марий обкомлашке да Марий АССР НКВД-ш) колтеныт. Саде кагазыште ойлалтын:
«Препровождая при этом «Марийскую песню о Сталине», напечатанную в газете «Ленинская смена», органе Горьковского крайкома ВЛКСМ, от 26.08 в переводе на русский язык Олык Ипаем, считаем установленным контрреволюционное содержание ее». Тыглай колхознице, маныныт цензор-влак, тыге тупела мурен кертын огыл, тыште чумыр титак Олык Ипайын. Ты мурым тудо мыланна лудыктен огыл, а вигак краевой газетыш колтен.
Волков ден Бажанов мутыштым тыге иктешленыт (марла кӱчыкын ончыктена):
«1. Мурым печатьыш колтышо цензор шотышто кӱлеш мерым ыштыман; марла гыч кусарыме материалым ончыкыжо мемнан лудмо деч вара гына савыктыман.
2. ВКП(б) ден ВЛКСМ Марий обком-влак Ипай шотышто шоналтышаш улыт: тудо ончыкыжо писатель организацийыште да комсомолышто шоген кертеш мо?
Тыгай пашам лӱмынак ыштылмыжлан поэтым мут кучаш шогалташ кӱлеш».
Марий цензор-влак чынжымак пӱсӧ шинчан лийыныт, укежымат улыш савырен моштеныт: пуйто поэт осал пашам лӱмынак ыштылын, пуйто тудым Писатель ушем да комсомол гыч кожен лукман. Но чыланжак огыл тыгай лийыныт.
Ныл адрес дене колтымо вуйшиймаш МАО-со цензурын шкенжын пашажым шымлен ончалаш амалым пуэн. Тергымашым крайлит ден военный цензурын крайысе пӧлкаже эртареныт. Актыште возымо: Маробллитын пашаеҥже-влак «допустили ряд перегибов в своей работе и вмешиваются в дела, несвойственные цензуре». Осып Марпан Сталин нерген мурыжым контрреволюционныйлан шотлымо да Ипайым мут кучаш шогалташ темлыме шотышто каласыме: тидлан нимогай амал уке (рушлаже: «мотивы смехотворны»).
Тиде акт Олык Ипайым ик жаплан утарен коден. Ушештарена: Филипп Дудоров дене пырля Чиркиш, вара Нартас велыш коштын толмо деч кум-ныл тылзе ончыч гына (1934 ий шошым) самырык поэт тюрьмаште шинчен лектын.
Но НКВД-н сарзыже-влак нерен коштын огытыл. 1936 ий август кыдалне МарНИИ директор В.Мухин-Савим петыреныт. Тиде жап гыч репрессийын шучко ораваже утыр виянрак пӧрдаш тӱҥалын. Компартий ден совет властьлан тӱрыснек ӱшанле улмыжым ончыкташ шонышо семын, Олык Ипай «Сталинлан» моктеммурым сера («Марий коммуна», 1936 ий 11 декабрь). Тунам куанаш да онлан таушташ амалжат лийын: у Конституций почеш МАО автономный совет республикыш савырнен. Тиде стихшым автор у ий тӱҥалтыште йылме конференцийын трибунжо гыч лудын:
Яндар могане илыш кече!
Ме вашлийна республикнам.
Тылат волгалтше калык дечын
Кугу салам – кугу онна!..
Олык Ипайлан эрык юж дене шӱлаш пел ий кодын улмаш.

Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: