"Финн-угор тӱня" рубрик, 2014 ий, Теле тылзын 19-ше кечыже

Венгрийыште сӱан годым ӱдырым шолыштыт

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Кажне эл, ола мо дене гынат сымыстарат. Франций Эйфель башньыж дене палыме, Испаний – корриде дене, Бразилий — карнавал дене…Кажне калыкын историй, тӱвыра, йылме ойыртемжым шымлаш эре оҥай. Конешне, литературым лудмо дене чылажымак палаш ок лий. Ужын коштман, вес национальностян еҥ-влак дене ужын кутырыман. Таче венгр рвезе, историк, волонтер, путешественник Рудольф Ондрушка дене палдарена.

Венгр рвезе, историк, волонтер, путешественник Рудольф Ондрушка- Jó napot, поро кече! Марий Элыш тений июльышто толынам. Такшым Российыште илаш шукертак шоненам. Москошто, Санкт-Петербургышто лийынам, но кажныштыже вич кече веле. Марий Элыште кеҥеж марте илем. Тышке “Мост Дружбы” проект почеш логалынам. Ты проект калык-влак кокласе кылым пеҥгыдемдаш йӧным ышта. Марий калык финн-угор калык-влак радамыш пура, садлан нунын дене лишкырак палыме лияш кумыл лектын. Интернетыште Марий Эл Республикысе “ОПОРА” молодежный мер организаций нерген пален налынам. Тудын дене Венгрийысе “Открытость для мира” фонд гоч кылым ыштенна. Тыге Йошкар-Олаште ынде вич тылзе илем. Волонтер пашам шуктем. “Опора” организацийын эртарыме мероприятийлашкыже ушнем, районласе школлаш лектам, тушто Венгрий нерген каласкалем, элемын историйже, тӱвыраж дене палдарем, мастер-классым эртарем. Йоча-влаклан колышташ оҥай, шонем. Тыгак Йошкар-Оласе Самырык тукым полатыште кугырак еҥ-влаклан арняште кок гана англичан йылмым туныктем.

Мый Шиофок олаште шочын-кушкынам. Тудо Балатон ерын кечывалвел могыр серыштыже верланен. Ола изи, 20 тӱжем наре еҥ ила. Турист-влак мемнан деке кеҥежым кошташ йӧратат. Шиофокысо порт Балатонышто эн кугу. Тыгак ола воктене шуко пляж уло. Олан рӱдӧ площадьыштыже 45 метр кӱкшытан водонапорный башне, кызыт тоштер, шога, тудым 1912 ийыштак чоҥымо.

Мый ботаник-влак ешыште кушкынам. Ачам — словак, а авам — венгр. Шольым уло. Тудо кызыт Будапештыште экономике колледжысе внешнеторговый факультетыште тунемеш. Шольым дене кугу йолташ улына. Пырля шахмат дене модаш йӧратена. Мый 16 ияш веле ты модыш деке кумылаҥынам. Туге гынат турнирыште эре кумылын участвоватлем.

Ешнан бизнесше — чодыра питомник – уло, тӱрлӧ кушкылым куштена да ужаленаЧодыра питомник.

Мый Печ оласе университетын историй факультетыштыже тунемынам, тыгодым руш филологий пӧлкаште шинчымашем погенам. Тидыжак, очыни, руш йылмым келгынрак тунемаш таратен, адакшым словак йылме руш йылмым шарныкта. Российыште илен, йылмым сайынрак палаш тӱҥалынам. Пеш келша. Кажне мут вӱд гай, икманаш, шыма, ныжылге йылме. Чаманен каласыман, марий йылмым але тунемын шуктен омыл, кеч венгр йылме дене икгайлыкым шижам. Туге гынат марий йоча-влак дене чӱчкыдын вашлияш тыршем. Мутлан, Морко район Унчо селасе школышто лийынам. Тушто тунемше-влак чылт марла кутырат. Мыйым шокшын вашлийыныт, мелна дене сийленыт.

Тыгак Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштерыште Марий тиште кечылан пӧлеклалтше мероприятийыште лийынам. Мылам, историклан, чылажат оҥай, поснак — финн-угор калык-влак дене кылдалтше событий-влак.

Йошкар пурысын пӧртшӧ, ВенгрияМарий Элыште пӱртӱс ӧрыктара. Моткоч сылне вер-шӧр, ончен куанет. Йырым-ваш чодыра кушкеш, куэрла, пӱнчерла, пистерла орым (крепостьым) шарныктат. Шуко ер, тӱкыдымӧ пӱртӱс улыт. Теле тендан кундемыштыда йӱштӧ, мый тыгайлан тунемын омыл.

Марий калыкын тӱвыраже шкешотан, куштымаш-влак чот келшат. Марий йомак-влакым, тольык рушла, лудынам, оҥай, шонаш таратыше улыт. Чаманен каласыман, Йошкар-Олаште але ны театрыште, ны концертыште лийын омыл.

Жапым яра эртараш ом йӧрате, у шинчымашым налаш, илыш опытым погаш эре тыршем. Путешествоватлаш келша. Шуко элыште лийынам. Чехий келша. Тушто идалыкат пеле пашам ыштенам. Тиде жапыште чех йылмым тунем шуынам. Ты элын культуржо дене палыме лийынам. Ола-влак моткоч сылне улыт. Прагысе архитектур поснак чот ӧрыктара.

Венгрий — изи эл, тудо Европо покшелне верланен. Эл-влак чак улыт, садлан путешествоватлаш пеш йӧнан. Словак, чех, руш да англичан йылме-влакым палем, тидыже нине национальностян еҥ-влакым умылаш полша.

Кажне эл оҥай верлаж дене палыме

Кеч-могай олаште лиймем годым шуко фотом ыштем, тиде — мыйын чон кумыл паша. Кромержиж замок, Чехий

Хорватийысе “Плитвицкий ер-влак” национальный парк моторлыкшо да оҥай историйже дене кеч-кӧнат чонжым савыра. Тудым эсогыл ЮНЕСКО-н “Всемирное наследие” реестрышкыже пуртымо.

Албанийысе Шкодер олаште Розафа ор палыме. Тудо шаланен пытен манаш лиеш. Ты ор нерген шкешотан преданий коштеш, пуйто ожно кум изак-шоляк орым нӧлтен кертын огытыл – эре шаланен. Тунам кавасе Юмылан надырым пуаш да орын пырдыжшым вӱр дене пеҥгыдемдаш манын, эн изи шольын ватыжым, мотор Розафам, пырдыжыш кӱ дене петырен шындаш шонен пыштеныт. Шольо пеш ойгырен, ватыжлан тидым каласен, Розафа келшен. Тидлан кӧра ор тудын лӱмжым нумалеш.

Балатон ерАлбанийыште шуэн кодымо шуко бетон бункер уло. Нуным элым Энвер Ходжа вуйлатыме годым чоҥымо улмаш. Икымше бункерым 1950-ше ийлаште чоҥеныт. Икана танк гыч тудым лӱйкаленыт (а туштыжо тӱҥ инженер лийын), бункер нимат лийын огыл. Ты ситуаций деч вара Э.Ходжа эл мучко тыгай бункерым чоҥаш кӱштен. Тыге 1985 ий марте 700 тӱжем наре бункер ышталтын. Кызыт нуно яра, чыла вере шогат, эсогыл унагудо воктенсе пляжыштат, а шалаташ окса ок сите.

Италийысе Пиза, Тоскана ола-влак сылне улыт. Румынийысе Биказ ущелье келша. Тура кугу кӱ курык покшеч Биказ эҥер йоген лектеш. Ты эҥер Румынийыште эн келгылан да кужулан шотлалтеш. Ущелье деч тораштак огыл Йошкар ер уло.

Австрийысе Шладминг олам ужынам. Тушто курык гыч ече дене мунчалтен волымо шотышто таҥасымашым чӱчкыдын эртарат.

Венгрий чонемлан эн лишыл

Шуко элыште лийынам, но Венгрий чонемлан эн лишыл. Мемнан денат ятыр сылне вер уло. Ме уна-влакым кумылын вашлийына. Тӱвырана, йӱлана оҥай. Венгр йылмым куштылгыжак манаш ок лий, тунемаш кумыл да чытыш кӱлыт. Мемнан йылмыште предлог-влакым огыт кучылт. Мутвожыш суффиксым ешарен ойлена. Мутлан, fiú, венгр йылме гыч рушлаш кусараш гын, мальчик лиеш, а для мальчика — fiúnak. Тыгай суффикс моткоч шуко уло.Шиофок ола, Венгрий

Сӱан йӱлана оҥай. Иктыже – марлан лекшашлык ӱдырым шолыштмаш. Тиде ожнысо йӱлам кызытат шуктат, но утларак мыскара семын ыштат. Ожно ӱдырым сӱан гыч шолышт наҥгаеныт, а каче тидым шекланен шуктен огыл гын, ӱдырым марлан налаш правам сулен огыл манын шоненыт. Кызыт шолыштшо еҥ ӱдырым ресторан гыч вес верыш наҥгая, а каче нуным мушаш. Тыгодым ӱдырын пеледыш аршашыжым пеленже кучышаш. Аршаш иктаж-могай амаллан кӧра йомеш гын, каче оксам тӱлышаш. 

Прага, ЧехийОръеҥын куштымашыже оҥай. Пелйӱдым тудо ош платьым йошкарге дене алмашта. Вара качын йолташыже кӧршӧкым налеш да оксам погаш тӱҥалеш, а вес йолташ тыгодым “Ӱдырым ужалена!” манын кычкыра. Уна-влак оксам пуат гын, ӱдыр дене куштен кертыт. Оксам ятыр погымеке, каче ӱдырым нӧлталеш да оксан кӧршӧкым пеленже налеш, — ойла Рудольф.

Р. Ондрушка путешествийже, шочмо элже нерген шинча йӱлен каласкала. Ончыкшым рвезе турист семын Ираныш да Камбоджыш миен толнеже. Мыйын шонымаште, ужын-коштмыж нерген новелле-влакым воза гын, шкешотан сборникым кумылын лудаш тӱҥалыт.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: