"Рубрик деч посна", 2015 ий, Шорыкйол тылзын 30-шо кечыже

Ава лийнет гын, тамакым ит шупш!

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Шонанпылын ик тӱсшӧ ( у лаштыкын лӱмжӧ)

Пагалыме лудшына-влак! Тендан ончылныда – у лаштык. Тудым “Шонанпылын ик тӱсшӧ” манын лӱмденна.

Чыланат палена: шонанпылын пӱгыжым сылне шым тӱс сӧрастара. Илышна мемнан лач ты шым тӱсан лийже манын, ӱмыр мучко тыршена. Иктылан пачерым але ӱдырым налме куаным конда, весе кужун черланыме деч вара эмлалтмым пиаллан шотла – тунам илышыш волгыдо кумыл шыҥенак пура. Южгунамже таче кечем арам эртыш манынат колтена. Южо еҥ шке начар тазалыкшылан кӧра ты тӱням шемалгым ужеш. Тудлан поро шомак ден тыглай полышат мучашдыме пиалла чучыт, шонанпылын пӱгыжӧ семын койылалтат.

Илыме кажне кече волгыдо тӱсаныш савырныже, кочо-йӧсыдам куштылемдаш, азапыш логалаш огыл манын, у лаштыкыште возаш шонем.

Тендам пагалыше,

корреспондент Эльвира Ендылетова (Терентьева).

 

Марий Эл кундем 2013 ийым иктешлыме почеш аза шочмаш дене Российыште кумшо верым айлен. Российысе Тазалыкым аралыме министерствын данныйже почеш, элнан кум регионыштыжо ты чот шукылан кугемын ыле: Хабаровский крайыште, Ульяновск областьыште да Марий Эл Республикыште. Марий Элын Загс пӧлкажын данныйже почеш, 2014 ийыште кундемыштына 10171 аза ош тӱням ужын, 9447 еҥ илыш дене чеверласен.

Таза йоча шочшаш

Тачысе пагытыште “Мӱшкыран лийнет гын, тамакым ит шупш!” манме ӱжмашым ӱдырамаш пешыже шотыш огеш нал. Тиджым тыглай шомак семын ончалтеш да уш гыч писын ӱштылалтеш.

Ава лияш ямдылалтше ӱдыр-влак ончыкылык икшывыштлан гына огыл, мемнан кугыжанышлан да обществылан эҥгекым кондымыштым ынешт умыло. Тидын нерген мыланна Йошкар-Олаште Дружба уремысе 96-шо №-ан пӧртыштӧ верланыше Поликлиника репродуктивного здоровья молодёжи манме эмлымверыште (ондак Ешым планироватлыше рӱдер маналтын) умылтарыш. Мутым ты поликлиникым 20 ий вуйлатыше, республикыште кӱкшын аклалтше специалист Елена Спиридоновна Николаевалан(снимкыште) пуэна.

Тамак ончыкылыкнам локтылеш

- Элыштына кызыт шочшо аза-влак кокла гыч 5-30 процентше гына таза шочеш. Сандене кугыжанышын йочам ышташ кӱлмӧ нерген ӱжмашышкыже “Айста ньога-влакым шочыктена, но тазам” манын ешарымем шуэш. Черле але инвалид йоча шочеш гын, тидыже ик ешын гына огыл, кугыжанышынат ойгышкыжо савырна. Тыгодым ача ден ава ойырлат, а икшывышт аван вачӱмбакыже возеш але Аза пӧртыш логалеш.

Самырык ава тамакым шупшеш гын, ит шупш манме ӱжмаш ок полшо. Мемнан задачына – ӱдыр йоча изиж годымак наркотик, арака да тамак деч ӧрдыжтӧ кушшаш. Тыгай чарак лийын огыл гын, ӱдырамашлан таза икшывым ышташ нелырак. Вет ӱдыр азан муныгудыштыжо яйцеклетке вигак лиеш. Шкем эрыканла кучышо, тамакым шупшшо, аракам подылшо да наркотикым капышкыже колтышо ӱдыр, 20 ийым темымекыже, марлан лекташ да ава лияш шонен пышта. Тудо аяр деч эрнаш шона, но эмганыше яйцеклетке садыгак кодеш, тыгодым таза ньога шочынат огеш керт.

Эрге-влак шотышто гын вестӱрлырак сӱрет палдырна. Пӧръеҥ-влакын половой клеткышт 72-74 кечыште ямде лиеш. Нуно ача лияш шонат да пел ий аракам огыт йӱ, тамакым огыт шупш гын, нунын деч таза икшыве эше шочын кертеш. А ӱдыр-влак шотышто тыге огыл. Сандене ме шочшынам шке воспитатлышаш улына, нуным эрыкыш колтышаш огынал. Мутат уке, тидым ышташ неле. Вет кызытсе молодёжь илышыште ракатым налаш шонымаш дене ила. Рекламе-влакат тидлан полшат.

Кушеч шочеш наркоман?

- Ойлат, сигаретыште 4000 утла аяр веществе уло. Нуно рак черлан кушкашыже полшат. А тамакым шупшмо дене организмыш радиоактивный веществан логалмыже рентгеным ыштыме годымсо деч 300 гана кугурак облученийым пуа. Тамакым шупшмыжлан кӧра ӱдырамашлан шуко жап мӱшкыр пижын огеш керт, южгунамже исырыш савырна. А мӱшкыраҥеш гын, черле йочам шочыкта да тӱрлӧ срокышто азаже лугыч лиеш. Сперматозоид тидым моткоч писын шижеш, сандене тыгай мужыр-влакын эрге йочашт ок шоч, да ӱдыр азажат чылт тазажак огеш лий. Тамакым шупшшо ача-аван икшывыштат варажым тӱрлӧ нелылыкыш логалыт. Организмыш никотин логалмылан кӧра вуйдорыкышто нерв шупшылалтеш, уш-акыл начарештеш, да ньога эркын вияҥаш тӱҥалеш.

Мӱшкыран годым ава ден азам плацент уша, тышеч шочшашлык аза кӱлеш веществам налеш. Плацентыште шӧн шупшылалтеш гын, аза эркын вияҥеш, кислород огеш сите. Тыге гипертрофичный але шагал нелытан аза шочеш: 3-4 килограмм олмеш 2 килограмм наре нелытан. Тыгай йоча, кушкын шумекше, тамакым шупшаш тӱҥалеш. Неанатолог-влакын шымлымышт почеш, тыгай икшывылан тамакым умшашкыже пуэт гын, лыплана. Тудо шочынак тамакым тӱрга, сандене таза айдеме манашат ок лий.

Аяр дене пайдаланыше ача-аван йочашт шукыж годым наркоманыш савырна манмым пеҥгыдемденыт. Ӱдырамаш мӱшкыран улмыж годым кечеш 10 сигаретым шупшын гын, тудын ӱдыржат тыгай корныш шогалеш манын доказатлыме. Тиде лӱдыкшӧ 5 пачаш кугурак. А тамакым шупшшо аван эргыже шкем удан кучымо, мӧҥгӧ гыч куржмо, тӱрлӧ осал пашаш варныме да моло уда койышан лийын кертме лӱдыкшӧ ныл пачаш кугурак.

Азам молан черле?

- Ӱдырамаш азам нелын ыштымыж годымат медицине пашаеҥым титаклаш пижеш. Тамакым шупшмашым йоҥылыш корнылан огеш шотло. А шукыж годым самырык ава шке титакан.

Тамакым шупшшо ӱдырамашын плацентыжат молын гай кӱлеш верыште огыл, авагудын шейкыж ӱмбалне верлана. Тидат азам ыштыме годым нелылыкым луктеш. Шупшшо ӱдырамашын тӱрлӧ срокышто тӱрлӧ амаллан кӧра азаже лугыч лийын кертеш. Шупшдымо ӱдырамаш дене таҥастарымаште тыгайже кок гана шукырак вашлиялтеш.

Ончыч аза шочеш, почешыже азагудо лектеш. А тамакым шупшшо ӱдырамашын организмыштыже сайын вераҥше плацент жап деч ончыч тӧргалтеш. Тидыже моткоч чӱчкыдын вашлиялтеш. Тыге вӱр йогаш тӱҥалеш, ава коленат кертеш. Кунам плацентын 2/3 ужашыже лончештаралт шукта, а операцийым ыштен шуктымо огыл, тунам азам арален кодаш нелырак. 10 сигаретым кечеш шупшшо-влак коклаште ты нелылыкыш 25 процент шукырак ӱдырамаш логалеш, а кечеш ик пачкым шупшшо ӱдырамаш-влаклан тыгай лӱдыкшӧ 65 процентыш шуэш.

Нине аван изи нелытан да лугыч шочшо але “недоношенный” йочашт 20-30 процентлан шукырак палдырна. Авагудыштак азан тӱрлӧ урод лийын кертмыж нергенат ятыр гана пеҥгыдемдалтын. Азан чурийже шӧрын кайыше, “мераҥ тӱрван” але “пире умшан” лийын кертеш. Илалше ӱдырамаш-влакын огыл, а тамакым тӱргышӧ-влакын Даун черан йочашт утларак палдырна. Эвелина Блёнданс Даун черан-влакын толкыныштым чумырен. Чынак, нуно илен кертыт. Но ме айдемым моторлыкшым ончен шинчаш гына огыл, а шочмо эллан пайдам кондыжо да пашам ыштыже манын шочыктена. Сандене эше ик гана ӱжам да йодам: “Айста таза йоча шочшо манын тыршена”.

Лаштыкым Эльвира Терентьева ямдылен.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: