"Кугарнягудо" рубрик, 2015 ий, Шорыкйол тылзын 9-ше кечыже

Ӱжара тӱрлӧ лиеш, а тудын канде…

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Уилем ялын рвезыжлан Российыште палыме марий режиссёрыш савырнаш да икымше Марий Оньыжа лияш ура марий чонжо да чытамсыр койышыжо полшеныт. Вет 16 ияш Вася Пектеев Морко район Октябрьскийысе руш школым тунем пытарымеке, артист лийнем манын, М.Шкетан лӱмеш Марий драме театрын омсажым тӱкалташ лӱдын огыл. Тунам режиссёр С.И.Иванов “Артистлан тунемаш кӱлеш, а театрыште пашам ыштынет гын, сценын монтировщикшылан вер уло” вашештен. Ты сомыллан келшен, но артист лияш шонымыжым монден огыл. А ушанрак лияш манын, Н.Крупская лӱмеш пединститутын руш филологий пӧлкашкыже тунемаш пурен. Кокымшо курсышто улмыж годым театрын режиссёржо Сарра Кириллова Василийым шкеж деке ӱжыктен да режиссёрлан тунемаш каяш темлен. Тыге драматург Арсий Волков деке корно такырналтын, театр, пьесе да моло нергенат шинчымашым погымаш тӱҥалын…

Кызыт В.А.Пектеев – Марий Эл Республикысе сымыктышын сулло пашаеҥже, Кугыжаныш премийын лауреатше, кумдан палыме режиссёр да мер пашаеҥ. Коло ий шочмо театрыштыже спектакльым шындыше ты лӱмлӧ еҥ пытартыш жапыште тӱрлӧ кундемыште режиссёр сомылым шукта гынат, Марий мландын чапшым эре кӱшнӧ кучен да куча. Куд ий Москошто киностудийыште тыршен, режиссёр Андрей Эшпайын актёр да реквизит шотышто ассистентшылан пашам ыштен. Икманаш, мурысо шомакше дене манмыжла, шочмо мланде ӱжын ӱжата. Ӱмаште январьыште Василий Александрович 60 ийым темен, пенсионер радамышке ушнен. Аважат 8 ноябрьыште 85 ияш лие. В.А.Пектеевын тачысе илышыжым, шонымашыжым пален налаш вашлийын мутланышна.

- Лӱмгече шуэшат, илышым радамлаш тӱҥалына. А Те, Василий Александрович, тӱнямумылымашдам почын пуышо книгам возаш тӱҥалын огыдал?

- Ик могырым, чынжымак, иктешлашат, возашат кӱлеш. Тидын нерген йолташ-влакат шукертсек ойлат. Ӧрдыж велне коштшыла, ик тапырыште серашат тӱҥалынам ыле. Але жапым муаш огеш лий. Кунам пенсийыште гына шинчет, тунам эсогыл тидым шукташ лиеш. 13 ий ончыч илышем кокыте шелалте. Шочынак артист лияш шоненам, тиде ыш шукталт, режиссёр лийым. Сарра Степановна Кириллован тунемаш каяш тулартымыж годым ойлен ыле: “Тый режиссёрлан тунемаш кай, вара артистат лият, рольымат модат”. Чынжымак тыге лекте. Тунем толмеке, актёр семын рольым модаш шонен омыл. Ленинград гыч режиссёр Валентин Ткачым Камюн “Недоразумение” пьесыжым шындаш ӱжынам ыле. Тунам тӱҥ рольым – Яным – модат гын, спектакльым шындем манмеке, келшаш логале. Спектакль “Йоҥылыш тошкалтыш” маналтын.

- Варажымат чоҥымо ятыр образдам калык ужын. Тугеже, Василий Александрович, артистат лийын шуктендас?

- Шкетанын “Ачийжат-авийжат” пьесыж почеш спектакльым 1981 ийыште шындышым. Тушто Галина Ямаева, Иван Матвеев, Геннадий Копцев, Аркадий Орлов, Мария Митрофанова… модыч. 1985 ийыште Юра Алексеев, Нина Османова да молат тунем тольыч. Ик жап гыч нунын денат ты спектакльым ончыктышна. Иван Смирновын, Маргарита Медикован, Зинаида Долгован… толмекыштат, тиде спектакль репертуарыштына ыле. Тудо 20 ий эре шындалтын. Тушто ик жап Савлийын рольжым модынам. Варажым “Аксар ден Юлавий” спектакльыште Ялантай кугызан, “Саликаште” Ози Кузин да моло образымат чоҥенам. Но тӱҥ профессием дене мый режиссёр улам. Артистлан шкемым йӧршынат ом шотло, тудо вестӱрлӧ профессий. Профессионал режиссёр семын артистлан полшен, спектакльым шынден кертам, но, мутлан, Иван Смирнов семын нигунамат рольым модын ом керт. Тудо сценыш лектеш гын, уло кап-кылже, чонжо геройын образшым вигак шочыкта. А мыйын тыге ок лек, шонем.

- Режиссёр семын тыланда марий драматургийым шерын лекташ логалын. Шкетан ден Чавайн деч посна моло драматург нерген могайрак шонымашда?

- Марий драматургийыште нелылык эре лийын. Тудым руш да тӱнямбал драматургий дене таҥастарен огына керт. Йот элласе произведений-влакым шымлен, руш театрым ончен, пьесым кычалынна. Шкетанын “Ачийжат-авийжат” пьесыж почеш спектакль тачат ончыкталтеш. Тиде марий классикна манын, вожылде каласена. Драматург Арсий Волков шке жапыштыже моткоч шуко пьесым возен. Сар деч вара возалтше комедийже дене таҥасен кертше иктат уке ыле. Кеч-могай пьесыжат оҥай, фантазийже сайын пашам ыштен, характер-влакымат почын пуэн моштен. Но жап эртен, колхоз пытен, илыш вашталтын. Пьесыже-влак кокла гыч иктыжым — “Оръеҥ мелнам” — шотлан толшылан шотлем. Шкетан театрыште шынденам, кужу жап репертуарыште ыле. Драматург дене кутырен келшен, тушеч кок сценым луктын шуаш логале. Вара Чуваш национальный театрыште шындышым, 11 ий почела ончыкталте. Кызыт Арсий Волковын “Каче-влакшым” ужына, но тудым тачысе кечылан келыштарыме. Николай Арбанын “Кеҥеж йӱдшым” мюзикл, оперетте семын эсогыл музыкальный театрыштат шке жапыштыже шындыме. Ты пьесыжым Шкетан театрыште уэмден шындышым, вара коми йылмыш кусарымеке, Сыктывкарыште икмыняр ий ончыкталте. Но ты пьесым руш драматургий дене иктӧр шындаш ок лий. Профессионал семын возышо Константин Коршуновым, Миклай Рыбаковым да Арсий Волковым сар деч варасе эн виян кум драматург семын палемдем. “Аксар ден Юлавий” исторический драмым тачат шындаш келша. Коршуновын “Кӱдырчан ӱжара” виян, пеҥгыде пьесыжым шындаш шонымем ыш шукталт. Тиде пашажлан драматургым марий Горький кӱкшытан манам. Миклай Рыбаковат ятыр пьесым возен. “Мокмыр” пьесыже оҥай да виян спектакль лийын. Тудым Москошто лекше газетыштат моктен возеныт. “Морко сем” спектаклят кужу ӱмыран.

- А кызытсе марий драматург-влак коклаште эн виянлан кӧм шотледа?

- Пытартыш жапыште самырык-влак кокла гыч Вячеслав Абукаев-Эмгакын, Геннадий Гордеевын пьесылаштым шындышт. Тачысе кечылан ойыртемалтше, нигӧ денат таҥастараш лийдыме произведенийым возышылан Юрий Байгузам шотлем. Арам огыл тудын “Порсын лӱҥгалтыш” пьесыжым “Марий литератур” учебникыш пуртеныт. Тыге сылнын, руш мутым кучылтде сераш лиймылан шукынжо огытат ӱшане ыле. Эсогыл театр труппылан икымше гана пьесым лудмем годым илалшырак артист-влак кыжганышт: “Василий Александрович, тыште икмыняр мутшым меат огына умыло, а зрительже кузе умыла, айста руш мут дене вашталтена”. Мый умылем, авам-ковам тыге кутыреныт да тидыже чылт марла гын, молан руш шомакым пурташ?! “Те огыда умыло гын, мый титакан омыл”, — вашештышым нунылан. “Порсын лӱҥгалтыш” пьесым йылме шотышто учебник семын кучылташ лиеш. Вара “Поргем ӱмбалне ӱжара” пьесыжым калык ончыко лукна. Тыгай серьёзный айдеме мыскарам ок умылыла чучын, а кенета “Кресӱдыр” пьесым кондыш. Ты комедийыште тӱҥ рольым модынам. Литературовед, театр критик семын Аркадий Васинкин варажым статьяштыже ты образым чоҥымым моктен возен ыле. Пьесыште вуйла-почла каласкалыме огыл, а оҥай философийым тарватыме, йытыра марий йылмым кучылтмо, моторын чоҥымо, икманаш, вучыдымо произведений ыле. Тиде комедий лекме деч вара шонен коштмо сюжетемым пьесыш пышташ Юрий Байгузалан ӱшанышым. Тудо тараныш, персонаж-влак могай лийшашым, действийын вияҥ толмыжым чыла каласкалышым. Кая, воза, вара конда, а мый ончем, лудам, ала-можым тӧрлем – тыге “Шӧртньӧ лудо” пьесе, а вара спектакль шочыч. Тудым кок але кум гана модын шуктышна. Но илыш йыжыҥ вашталт кайыш, тиде спектакльым пӱтынь марий калык ужде кодо. Кызытсе марий драматургийыште Байгуза дене тӧр шогышо ик писательымат каласен ом керт.

- А республикыштына драматургийнам нӧлталме пашам, Тендан шонымаште, кузе вияҥдаш лиеш?

- Писатель корныш шогалаш да пьесым возаш шонет гын, драматургийыште кеч А ден Б-жым палаш, тунемаш але шымлаш кӱлеш. Эн ончычак Чеховын, Островскийын, Мольерын, Шекспирын пьесыштым лудын ончыман. Пьесын чоҥалтмыжым, механизмжым тӱрыснек умылыман. Кызыт республикысе драматург-влакын тыгай шинчымашышт ок сите. Литератур але театральный институтышто тунемше але артист кокла гыч пьесым возат гын, сай ыле. Возышо самырык еҥ-влаклан лабораторий-шамыч пашам ыштат. Россий кӱкшытан драматург-влак, мутлан, Коляда, Буркин, шке семинарыштым эртарат. Икмыняр ий ончыч, шарнем, СТД (Союз Театральных Деятелей) тыгай лабораторийыш колташ толашыш, а каяш кумылан уке. Театрыште Чеховын “Дядя Ваня” пьесыжым налаш да спектакльыште модшо Астровлан йӧршӧ артист уке гын, кузе тудым шындет? Лач дилетант-влак тидым ыштен кертыт. Мыйын шонымаште, драматургна-влак “А мый мо дене уда улам? Мый шкежат ушан улам, марий улам, марла шонем, марла возем, Пушкин возымыжлан шӱвал шындем” шонымаш дене илат. Тыгай койыш дене нимом тунемаш, нимолан туныкташ. Республикыштына, чынжымак, возаш тунемаш шонышылан драматургийын азбукыжым умылтарен, икмыняр пьесым лончылен пуымо шотышто семинар кӱлешак. Мыят тыгай семинарым эртарен кертам ыле, но мыланем омса петырнен… Уда драматургий — мемнан кундемын гына нелылыкше огыл. Таче але марий Вампилов ден Чехов-шамыч палдырнен огытыл. Тӱнямбалне сай пьесе тич, но тачысе кечылан йӧнештарен, мемнан зрительын чонжым тарватен кертше, ты але вес спектакльыш кумылын толжо манын, режиссёрлан ятыр тыршыман. Мутлан, Гогольын “Женитьба” пьесыжым марлаҥден, “Каче пазар” спектакльым лу ий утла ончыктышна. Шукерте огыл Моско гыч критик Людмила Остропольская толынат ойла: “Спектакльым шындымылан 20 ий утла эртен гынат, мый тиде спектакльым алят шарнем”. Вот тидыже марий еҥын чонышкыжо логалын. Кусарыме пьесат Марий театрыште шке вержым налын кертеш.

- Уста марий режиссёр кеч-куштат пашам ыштен кертеш манмым Те, Василий Александрович, вес кундемыште шуктымо пашада дене пеҥгыдемдышда. Киносо артист улмыдам ме “Иван Грозный” фильмыштат ужна. Кызытше кушто могай пашам шуктеда?

- Шкетан театр гыч кайымеке, Петрозаводскысо карел-финн театрыште ик ий пашам ыштышым. Вара Санкт-Петербургышто марий студийым туныктен луктым. Москошто куд ий илыме годым ик спектакльымат шым шынде, кино дене варнышым. Андрей Эшпай дене пырля “Мосфильмыште” “Иван Грозный” фильмым кок ий чоло ямдылышна. Вара режиссёр Николай Достальын ассистентшылан ыштышым: 20 сериян “Раскол” да ныл сериян “Товарищ Сталин” кинофильм-влакым сниматлышна. Москвичат лийын шуктышым, пропискемат ыле. Ешна кум рӱдолаште илен: мый — Москошто, пелашем — Йошкар-Олаште, а эргына-влак – Санкт-Петербургышто. Москва кугу да сылне да тушто сайын тӱлат гынат, тыге илен, мый нойышым. Кином шочыктымо жапыште икана талукат пеле мӧҥгышкем толын шым керт. Тушто юж огеш ситыла чучеш, марла огыт кутыро, а чонемжылан марий мурым, шомакым колдегече илаш йӧсӧ. Мӧҥгӧ пӧртылмеке, Чуваш национальный театрыште кум ий режиссёрлан ыштышым. Калмык-шамыч ӱжыч, ынде нунын деке коштам. Спектакльым ӧрдыжтӧ шындаш кает, ылыжат, таранет да пашам ыштет. Илаш кӱлеш да…

Чынжымак, илаш кӱлеш, вет илыш пешак неле, коклан чарат эсогыл шӱлашат… Туге гынат таче Василий Пектеевым сай режиссёр семын тӱнямбалне жаплат. Марий театр илышым тӱзатымаште надыржым поген ситарымылат ок чуч. А ме Финн-угор театр-влакын “Майатул” фестивальыштын ачаже семын палена да аклена. Чон йӧсыж дене але куанен возымо сӧрал шомакан мурыжо-влакым колыштына…

Эльвира Терентьева.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: