"Тыйын шочшет эрвелмарий" рубрик, 2015 ий, Шорыкйол тылзын 30-шо кечыже

Рабак ялын ӱдыржӧ

Статьян авторжо Ирина Степанова

Рабак ялын ӱдыржӧ
Матукова2Рабак ялем ямле,
Памаш вӱдшат тамле,
Мардежшат-лай лывырге чонлан.
Тылзе волгыдо йӱдшӧ-влак
Кызытат мыйын ушыштем
Сагынем мый шочмо ялем, —
тыге татар сем почеш чӱчкыдын муралтен колта Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Т.Евсеев лӱмеш Национальный тоштерым 16 ий вуйлатыше Мария Байрамовна Матукова. Таче – тудын чапле лӱмгечыже (1945 ийыште шочын).
Янаул районысо Рабак ял Янаул ола да станций деч 20 меҥге тораште, Пермь область чекыште, верланен. Ял воктенак Екатеринбург да Моско могырыш кӱртньыгорно эртен кая. Калыкым эрдене поезд йӱк кынелта да кастене малаш пышта. Тысе верлан тудо ала-могай ойыртемалтше ямым пурта.
Мария Байрамовна индеш шочшан ешыште шочын, но нылытын веле илыше кодыныт. Эн изиже Мария лийын. Ӱдыр кок ияш гычак ача деч посна кушкын. Ачашт, Байрам Исламов, ешыжым коден, татар ӱдырамаш деке илаш куснен. Садлан еҥ пагалыме айдеме (тудым шуко гана депутатлан сайленыт, шым ялысе трактор бригадым вуйлатен, Москоштат ятыр гана лийын) дене Мария пешыжак кугешнен кертын огыл. “Ачам южгунам мемнан деке пурен лектеден. Суртыш толмекыже, капемлан ала-кузе йӱштын чучын. Пуйто ала-могай йӧршеш палыдыме еҥ мемнан деке пурен”, — каласкала М.Матукова. Садлан “Ачат колен” манын каласымекыштат, ӱдырын чонжылан нелын чучын огыл.
Но аваштым Мария, тудын кок акаже да изаже пеш чот йӧратеныт. Марий яллан келшыдыме Саша лӱман ӱдырамаш ял пашаште веле ыштен гынат, моткоч ушан, интеллигентный лийын, йочаже-шамычым шот дене илаш туныктен, сай воспитанийым пуаш тыршен. “Шарнем, мончаш пурымо годым выньык дене кырышыжла, тудо эре ойла ыле: “Ӱдырем, сай айдеме лий. Окаш тырше. Тыйым ончен, калык шӓпкатен (куанен-кӧранен) кодшо!” Авамын ойлымо мутшо шӱмешем курымлан кодын. Садлан тудым эре куандараш тӧченам. Тудо шкенжым моторын кучен. Вӱдварам сакалтен, урем дене вӱдлан ошкыл колта – ме, ӱдыржӧ-влак, “Ой, авайна кузе моторын каен колтыш!” манын, куанен ончена ыле”.
Ты ешыште чылан мураш йӧратеныт. Кум ака-шӱжар мурат, изашт гармоньым шокта. Аваштат мурален колта. “Колем гын, шӱгарлашкат мурен ужатыза. Тый гармоньым шокто, акат-влак мурышт. Еҥ-влак шӓпкатен ончен кодышт”, — ойлен авашт. Ӱдырамаш пытартыш корнышкат чаплын каяш тӧчен. Вара тудым 30 градус йӱштӧ годым пытартыш корныш лач тыге ужатеныт.
Аважын ойлен кодымо шомакше-влак ӱдырын ушыштыжо эреак лийыныт. Школ деч вара тудо Йошкар-Олашке толын, Н.Крупская лӱмеш Марий пединститутыш тунемаш пурен. Кумшо курсыштак ты вузысо физматыште тунемше, Морко вел Усола рвезе Анатолий Матуковлан марлан лектын. “Тунем пытарымеке, авам мӧҥғӧ пӧртылаш ойлен огыл. Ӱдыр марлан кайышаш манын. Шочмо суртыштына изам ешыж дене ила ыле. Садлан Марий Элеш кодаш шонен пыштышым. Лачак рвезым вашлийым да ешым погышна”, — каласкала М.Матукова.
Вуз деч вара самырык ӱдырамашым Медведево районысо Шеклянур ялысе школыш туныктышылан налыныт. Кажне кечын тушко автобус дене кудалышташ логалын. “А мый эркын коштын ом мошто, мардеж гай чоҥештылам. Школыш миен пурем да классыште мый дечем пуйто пар лектын шинча ыле”, — тудо жапым шарналтен воштылеш М.Байрамовна. Корныжым чыташ лиеш, но южгунам удан тунемше-влакланат сайрак отметкым шындаш кӱлын, вет школын успеваемостьшо лийшаш. А тиде Мария Байрамовналан келшен огыл. Садлан вес пашаш каяш кумылжо лектын. Икана Йошкар-Олаште Т.Евсеев лӱмеш музей воктеч ошкылмыж годым тушко пурен, пашам йодын. Тудым ондак шанче пашаеҥлан налыныт налыныт, ик жап отдел вуйлатыше, директорын алмаштышыже лийын, вара 16 ий тоштерым вуйлатен.
Тышке толмеке, М.Матукова краеведческий тоштерлан вигак национальный статусым налын кертын. Тиддеч вара эше шуко паша ышталтын. Налаш, мутлан, 1995 ийыште Венгрийыште марий выставкым эртарымым да 2000 ий августышто тусо Залаэгерсег оласе Кава йымал музейыште марий сурт-оралтым почмым. Сурт-печым чоҥаш Морко районысо Унчо вел «Передовик» ял озанлык артельым (вуйлатышыже Г.С.Григорьев ыле) йодмо лийын. Сурт-оралте — тиде марий кресаньык пӧрт, кок кыдежан клат, монча, имне, ушкал вӱта-влак, кудо, вӱд таве, пече, капка да шуко молат. Эсогыл мӱкш омарта ден вӱд волакшымат ыштыме. Вара Венгрийыште ты оралтым почмо годым калык марий сурт-оралте тунам сӱанла гӱжлен. Пӧрт кӧргыштӧ шокшылан кӧра ӱстелым кудывечышке лукмо, калыклан йӱаш ате дене йӱштӧ вӱдым шындыме, кудывечыште гармонист марий семым шоктен, муро-влак йоҥгеныт, марла куштеныт. Тудо жапым Мария Байрамовна порын гына шарналта. Жал, тиддеч вара Венгрийыш ик ганат миен огыл. Марий сурт-оралте кызыт тушто кузерак аралат кодын? Ончалаш оҥай ыле. М.Матукован Францийышкат марий экспозицийым наҥгаяш шонымашыже лийын, но тудым илышыш пуртен шуктен огыл, пенсий ийготыш шумыжлан кӧра директор пашам кодашыже верештын. Но тудо кызытат яра ок шинче. Теве Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрыште ик ганат тоштер лийын огыл. Кызытсе вуйлатыше-влак тудым почаш шонен пыштеныт да Мария Байрамовнам полшаш ӱжыныт. Тылеч посна тудо марий газетлашке палыме еҥ-шамыч нерген оҥай материал-влакым возкала.
Ешыште – сай пелаш да ава. Пелашыже, Анатолий Сергеевич, ӱмыржӧ мучко вуйлатыме пашаште тыршен, Марий Эл Республикысе физический культурын сулло пашаеҥже. Вате-марий кок эргым ончен-куштеныт. Кызыт кован чонжым кок уныка куандара. Мария Байрамовна ӱмаште пелашыжым пытарыш корныш ужатыш. А илыш умбакыже кая. Шижалтеш: М.Байрамовнан капыштыже тынар энергий, кунар южо самырык еҥын уке. Кугу лӱмгечыда дене, Мария Байрамовна. Таза-рыскалан лийза.
Ирина Ябердина.
Фото-влакым М.Матукован альбомжо гыч налме.

Мый ты поро да ушан-шотан айдемым моткоч пагалем, тудын нерген эре сай мутым гына ойлем. Адакшым эртыше илыш корныштына ик пашамак кужу жап пырля ыштенна. Мария Байрамовна 16 ий Т.Евсеев лӱмеш Национальный тоштерым вуйлатен. Тунам ты музейын филиалже республикысе кажне гаяк районышто почылтын ыле. Тыште тӱҥ заслугыжо Мария Байрамовнан. Тудо шке йырже чулым актвисист-влакым чумырен ыле. Паша воранен толын. ФСБ-ын Марий Эл Республикысе управленийже пеленат сай тоштер ышталтын. Тудым мылам вуйлаташ ӱшанышт. Вара тудо Национальный музейын филиалже лие. Мыйын музейым 15 ий вуйлатымем жапыште шуко тӱрлӧ оҥай мероприятийым эртарыме. Мария Байрамовна эре полшен шоген.
Ты чолга еҥ нерген шуко оҥайым, сайым каласаш лиеш. Мария Байрамовна еҥ-влаклан эреак полшаш ямде. Поро кумылан, мыскарам ышташ пеш мастар. Мый тиде интеллигентный еҥ дене кугешнем, сай тазалыкым, кужу ӱмырым тыланем.
А кызыт тудын палыме марий еҥ-влак нерген возымо материалже-шамычым “Кугарня” ден “Марий Эл” газетлаште куанен лудам.
Герман Калинин.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: