"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2015 ий, Пургыж тылзын 13-шо кечыже

Мондалтдыме ӱмыр

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Лекайн1960 ий 17 февральыште «Марий коммуна» газет шуко подпись дене «пеҥгыдемдыме» ойган шомакым савыктен:
«Ший аршаш гай сылне, шулдыран ойым шочыктышо йылмыже ынде ик мутымат ок пелеште. А 15 февральыште 1 шагатат 35 минутышто «Чеверын!» манын каласымыже тудын пытартыш шомакше ыле…
Чеверын, шӱмбел йолташна! Кийыме верет мамык лийже, ӱмбалнет пеледыш пеледше, шӱшпык йӱк шергылтше».
Тыге чеверласеныт марий-влак писатель, журналист, фронтовик Никандр Лекайн дене. Кок талукат пеле ончыч гына тудо мемнан сылнымутышто эн ондак «Марий АССР-ын калык писательже» лӱмым налын, но неле чер 52 ияш пӧръеҥым ош тӱня деч ойырен.
Тылеч вара 55 ий эртен каен.
Шуко писатель семынак, Морко вел Кораксолан эргыже литератур пашашке газет гоч толын. Тӱҥалтыш жапыште Лекайн я Еремеев лӱм дене возкален. «Насти» икымше ойлымашыже («У вий» журнал, 1929 ий) Н.С.Еремеев подпись дене лектын, а икымше книган («Калинин колхоз», 1931 ий) комыштыжо «Н.С.Лэкайн» псевдоним шындалтын.
Тиде очерковый повесть Еремеевын шочмо ялыштыже коллективизаций кузе каен шогымым ончыктен. Вашке яллаште кулак-влакым пытараш пижынытат, Кораксоласе Калинин лӱмеш колхозын вуйлатышыже да южо активистше поян радамыш логалыныт. Тыге лиймек, Лекайным «Тый книгаштет кулак-влакым моктен возенат» манын вурсаш пижыныт.
Амалым муын, 1932 ий январьыште вич ийлан Сибирь ссылкыш колтат. Тушеч шылын куржеш, но садак кучалтеш. Ындыже вич ийлан лагерьыш ужатат…
1935-1941 ийлаште «Ленин ой» газетыште пашам ышта. 1941 ий 1 сентябрьыште армийыш ужатат, сар пытымешке фронтышто лиеш. Мӧҥгыш «За отвагу» кок медаль дене пӧртылеш. 1943 ий декабрьыште «Сар жапысе марий литератур» теме дене Йошкар-Олаште эртарыме кугу погынымашке толын кая.
Фронтышто улшыла, «Аня» романым возен да рукописьым ужашын-ужашын Писатель ушемыш колтеден. Эше савыкталтдыме романлан республиканский конкурсышто кокымшо премийым пуат. 1948 ийыште ты произведений «Кугу сарын тулыштыжо» лӱм дене печатлалт лектеш.
Ончычсо фронтовик ондакше «Марий коммуна» газетыште пашам ышта. Тушто улшыла, индеш тылзаш партийный курсышто тунемеш. Икмыняр ий радиокомитетыште редакторлан шогымек, газетыш пӧртылеш, культур ден илыш-йӱла отделым вуйлата. Тунам савыкталтше очерк ден зарисовкылаже ик могырым марий публицистикым пойдареныт, вес могырымжо сар деч варасе колхоз ялын сынжым, илыш вӱршержым сӱретлен кодымо дене шерге лийыныт да улыт. 1958 ий январьыште Никандр Сергеевич «Ончыко» журнал редакцийыш куснен. Но тушто кок талук гына пашам ыштен шуктен.
…Шучко таулла эртен кайыше репрессий марий сылнымутым чот йорлештарен. Лӱен пуштмо да лагерьыш колтымо писатель-влакын книгаштым поген налыныт, нуным лудаш чарыме лийын. Пустаҥше мураланым мотор саска дене угыч пойдараш кӱлын. Тиде пашам Дим.Орай, Н.Лекайн, С.Николаев, Ш.Булат, Н.Ильяков, М.Казаков, И.Осмин да молат шуктеныт. Нунын у деч у книгашт савыкталтыныт, театр ик пьесе почеш весым сценыш луктын. Шем тӱтан деч вара икымше марий романым («Кӱртньӧ вий», 1939-1941) Никандр Лекайн «пуэн». 1941 ий мартыште тудым СССР писатель ушемыш пуртеныт.
Сар гыч пӧртылмек, Никандр Сергеевич трилогийым (кум ужашан романым) возаш шонен пышта. Тидлан «Аня» романжым пужен сера, тудын тӱҥ геройжым, Володям, «Кӱртньӧ вий» романысе Элексей Эчанын эргышкыже – Геннадий Алексеевыш – савыра. «Кугезе мланде» лӱман у роман сар деч ончычсо «Кӱртньӧ вийын» тӱҥалтышыже лиеш.
Кум кугу книгам (романым) ик кылдышыш ушаш, герой-влакын илыш корныштым, пӱрымашыштым ваш келыштараш пеш кугу вий кӱлын. А жап ситен огыл. Лекайн арня еда куд кечым редакцийыште эртарен, коклан гына творческий отпускым налын кертын. Тудым йырым-йыр шолшо илышат сымыстарен. Ушыштыжо колхоз ял нерген у книган сюжетше пӧрдын.
Кеч пенсионер ийготыш шумо марте ила гынат, мыняр шуко возен шукта ыле. Но кугу пӱрышӧ вес семын «пунчалын».
Колымыж деч вара эн тӱҥ произведенийлажым кум кугу том дене лукмо, тылеч посна шым книгаже савыкталтын. Руш йылме дене «Кугезе мланде» романым (кок гана), «Муро йӱк» повестьым да ойлымаш аршашым печатлыме. «Кӱртньӧ вий» ден «Кугу сарын тулыштыжо» роман-влак курыкмарлашке кусаралтыныт. Жал, кум томан изданий деч вара (1988 ий годсек) олыкмарла ниможат посна книга дене лектын огыл.
Н.Лекайнын ик эн пытартыш ойлымашыже «Мондалтдыме ӱмыр» маналтеш. Тудо шкежат мондалтдыме ӱмырым илен, калыклан (марийлан веле огыл) чапле мурсаскам пӧлеклен коден.
Г.ИНИН.
1936 ийысе фото.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: