"Рубрик деч посна", 2015 ий, Пургыж тылзын 13-шо кечыже

“Ӱдырамаш ХХI курымышто”

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

 

Тыге маналтын “Саскавий” ӱдырамаш ушемын кодшо шуматкечын эртарыме республиканский научно-практический конференцийже. Тушко Марий кундемын тӱрлӧ велже гыч витле утла ӱдырамаш толын.

Марий ӱдырамаш кызытсе жапыште могай лийшаш, шкем кузе ончыктышаш? Аван тазалыкшым кузе перегаш? Молан таза аза шагал шочеш? Ӱдырамашын праважым аралаш манын, Кугыжаныш Думышто да республикыште мо ышталтеш? Нине да моло йодышлан конференцийыште вашмутым кычалыныт.

Еш, ӱдырамаш да йоча

Конференций тӱҥалтыште РФ Кугыжаныш Думын Марий Эл Республик деч депутатше, Кугыжаныш Думын еш, ӱдырамаш да йоча шотышто комитет вуйлатышын алмаштышыже Л.Н.Яковлева шке пашаж дене палдарыш. Комитетыште пытартыш жапыште могай йодыш ончалтме да нунын шотышто Лариса Николаевнан шонымашыже рашеме.

Ик йодышыжо Ава капитал нерген ыле. Чынжымак, Ава капитал шотышто калык тӱрлым ойла да 2016 ий деч вара тудо аралалт кодеш мо манын тургыжлана. “Тӱҥжӧ – мыланна кызыт тиде программым шуяш. Но тудо лиеш але уке – раш огыл. Лиеш гын, чылаштлан але иктаж-могай категориян ешлан гына? Кызыт южо ешыште Ава капиталлан кӧра йочам ыштат. Самырык-влак «Молодая семья – доступное жилье» кугыжаныш федеральный программе почеш пачерым налаш черетыште шукын шогат. Икманаш, ешын илыме верже уке гын, эре тудын нерген шона, вет лач Ава капиталын кугу ужашыже кызыт ты йодышым решатлаш кая”, — каласыш Л.Н.Яковлева.

Каласыман: самырык-влаклан илыме веран лияш полшышо кӱшнӧ каласыме программе почеш пачерым але пӧртым чылан налын огыт керт. Сандене шукынжо, Ава капиталым кучылтын, илыме веран лийыт. Тыгай полышым кугыжаныш ончыкыжымат темла гын, марий ӱдырамашын ешыжат куштылгылыкым шижеш ыле. Вет олашке илаш да пашам ышташ толшо марий ешлан тидыже моткочак кӱлешан!

Кызыт шке шочшан еш деч посна эше кок тӱрлӧ еш уло: йочам ашнаш налше да опекыш налше. Кугыжаныш Думын еш, ӱдырамаш да йоча шотышто комитетше тулык йочалан ешыш логалаш вес корным темла. “Ме социальный воспитатель лийшаш манын шонена. Тудо тулык икшывым ончаш налеш гын, а трудовой книжкашкыже “социальный воспитатель” должность возалтеш да пашадар ойыралтеш. Тиде йодышым каҥашаш эксперт советым чумыренна. Иктышт “Кузе тыге: шочмо ава нылымше але визымше йочам ышта, ончен куштымыжлан оксам ок нал, а ала-могай ӱдырамаш тудын икшывыжым налеш гын, тудлан пашадарым тӱлат?” ойлат. Тидыже тыге, но социальный воспитательлан йӧршын черле аза але неле койыш-шоктышан подростко логал кертеш. Тудо ава семын еҥын йочажым йолӱмбаке шогалтышаш, ончен куштышаш. Тиде законым илышыш пурташ кӱлмӧ дене мый тӱрыснек келшем. Мутат уке, социальный воспитатель лияш икмыняр условий лийшаш…”, — манеш Лариса Яковлева.

Азам ыштен кертдыме шотышто

Конференцийын вес йодышыжо — ӱдырамаш азам ыштен кертше манын, тазалыкшым пеҥгыдемдыме шотышто Марий Эл Республикысе Тазалыкым аралыме министерствын ава ден йочам аралыме пӧлкажым вуйлатыше Н.И.Фролова ты шотышто презентацийым ыштыш. Тушто моткоч шуко йодышым авалтыме, ятыр цифрым ончыктымо. Тӱрыс ончалмаште кундемыштына аза кажне ийын ешаралтеш. Теве 2013 ийыште азам ыштыме чумыр чот гыч 56 процент ава кокымшо йочам ыштен гын, 2014 ийыште – 60 процент. А могай тазалыкан нуно шочыт? Тиде йодыш тургыжландарыше. Жап шуде азам ыштымаш ий еда шукем толеш. Надежда Илариевнан мутшо почеш, 2014 ийыште 500 грамм марте нелытан вич аза шочын, тышеч кумытшо колен, кокытшым арален кодымо. Но тидлан мыняр кугу паша вий кӱлеш, шуко оксам пытарыман?! Даун синдроман шочшаш аза-влакын чотыштым 1-ше триместрыште перинатальный скрининг йӧн дене шымлымашлан кӧра жапыштыже пален налыт. Тыгайже чумыр мӱшкыран ӱдырамаш кокла гыч, мутлан, ончылий 73,6 процент лийын. Тыгак мӱшкыран ӱдырамашын хромосом черан улмыжым жапыштыже рашемдат, теве 2013 ийыште 39 еҥыным пален налме да тышеч 20 азажын ӱмыржым лугыч ыштыме. Тылеч посна ятыр патологий вашлиялтеш. Поснак кугу йодыш аборт шотышто лие. “Икымше гана мӱшкыраҥме годым абортым ышташ тоштманат огыл”, — иктешлыш Надежда Илариевна ты шонымашым.

Таза йочам ышташ шонышо ӱдырамаш сырам йӧршеш йӱшаш огыл. Тидлан кӧра жап шуде азам ыштымаш, лугыч лиймаш, изи нелытан шочмаш да моло чер ден нелылыкат вашлиялтыт. Марий Элыште 2013 ийыште 1000 ӱдырамашлан шотлымаште 38,5 процент ӱдырамаш (6563) абортым ыштен, а 2014 ийыште тиде чотым 21 процент марте иземден кертме. Туге гынат 14 ияш марте абортым ыштыше-влакын чотышт изи огыл – 8,7%. Икте сай: 2014 ийыште 90 процент мӱшкыран ӱдырамаш 12 арня деч ончыч учётыш шогалын. Республикыштына 2013 ийыште ЭКО йӧн полшымо дене мӱшкыраҥаш 32 ӱдырамашым федеральный учрежденийыш колтымо, а 94 ӱдырамашым — Обязательный медицине страхований (ОМС) почеш яра. Умылтарена: ЭКО – рушлаже экстракорпоральное оплодотворение маналтеш, тыгодым яйцеклеткым пробиркыште тӱлаҥдат, вара эмбрионым икмыняр кече куштымеке, авагудышко колтат. Надежда Илариевнан ойлымыж почеш, тыгай йӧн дене 25 процентше мӱшкыраҥеш. Икманаш, чыла ойлымым шотыш налыш гын, ӱдырамаш таза азам ыштен кертшаш. Чаманен каласыман: ий еда таза ньога шагалрак шочеш. Амалжым самырык ӱдырын аракам, сырам йӱмаште, тамакым шупшмаште, икте-весе дене яжарланен илымаште кычалман.

Европо гыч шинчаончалтыш

Марий ӱдырамашым пытартыш жапыште ятыр элыште вашлийына. Тушко иктышт канаш миен толыт, весышт — пашам ышташ. Теве филологий науко кандидат, Марий кугыжаныш университетын доцентше М.Н.Кузнецова Германийыште лиймыже да Эстонийыште, Венгрийыште илымыже нерген каласкалыш. Йот элыш Россий гыч мийыше еҥым эре шӧрын онченыт да ончат. Сандене Маргарита Нифонтовналан куштылго лийын огыл. Тудлан марий ӱдырамаш улмыжым чыла вере гаяк доказатлаш логалын. Шкем калык коклаште сайын кучымыжо, шуко йылмым палымыже да ушан улмыж дене ойыртемалтын. Маргарита Нифонтовна марий йылмым, сылнымутым финн-угор тӱняште пагалышт манын веле огыл тыршен, тыгак финн-угор калык-влакын илыме кундемласе кугыжаныш кучемышт дене кылым ышташ полшен. Садлан таче М.Н.Кузнецова — Марий Элыштат, ятыр финн-угор калык илыман кундемлаштат палыме да пагалыме еҥ. Тудын нерген ятыр поро шомакым колна. “А Европышто илыше ӱдырамаш-влак деч марий ӱдырамаш мо дене ойыртемалтеш?”, — йодо “Саскавий” ӱдырамаш-влак ушем вуйлатышын алмаштышыже, Марий Эл Республикысе тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Г.С.Ширяева. “Марий ӱдырамаш тыматле койышанрак”, — вашмут лие. Нунын кокла гыч иктыже — Маргарита Нифонтовна. Марий сандалыкыште пайдам кондымыжо да ятыр суапле пашам шуктымыж дене ойыртемалтеш гынат, тудо тӱшкагудысо пӧлемыште илымыланат, моло нелылыкланат вуйым ок шупш. Мемнан марий ӱдырамашна лач тыгай!

Конференцийыште тыгак Марий Эл Республикын калыкым социально аралыме да паша министерствыжын ветеран да инвалид-влак дене пашам ыштыме пӧлкам вуйлатышын алмаштышыже В.Л.Арсланова ӱдырамаш-влакын льготышт нерген докладым ыштыш. Пытартышлан “Саскавий” ӱдырамаш ушемым вуйлатыше И.А.Степанова 2014 ийыште ушемын шуктымо пашажым радамлыш.

Эльвира Терентьева.

 

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: