"Рубрик деч посна", 2015 ий, Вӱдшор тылзын 6-шо кечыже

Кандашшӱдӧ еҥ гыч ойырен налыныт

Статьян авторжо Ирина Степанова

балет4Таче мый марий калыкын вес тале эргыже, марий профессиональный театр искусствым вияҥдыме пашаште 1956-1974 ийлаште М.Шкетан лӱмеш Марий драмтеатрын тӱҥ режиссержо, Марий музыкальный театрын ончычсо директоржо да художественный вуйлатышыже, РСФСР да Марий АССР искусствын сулло деятельже Сергей Иванович Иванов нерген каласкалынем. Сергей Ивановичын пӱтынь илышыже Марий театр искусство аланыште эртен.

Моссовет театрыште модын

Сергей Ивановичын тӱҥ режиссёрлан ыштыме пашаже — искусствын вияҥ толмо историйыштыже мондалтдыме посна ЭПОХА, вет театр пашалан тудо 20 ий наре шке мастарлыкшым пуэн.
Но таче мый Сергей Ивановичын «Акпатыр» икымше марий опер ден «Чодыра сем» икымше марий балетым шочыктымаште поро пашаж нерген ойлынем. Тудо, 17 ияш рвезе,1947 ийыште Музыкальный училищын актерский пӧлкашкыже тунемаш пура, тыште уста педагог, Саратов оласе консерваторийын ончычсо туныктышыжо А.С.Чертовын (вараже консерваторийын профессоржо) вуйлатыме (тудо кумдан палыме актер, режиссер Евгений Вахтанговын ученикше лийын) актер мастарлыклан тунемеш. Сергей Иванов 2-шо курс гычак марий спектакльлаште модаш тӱҥалеш.
А 1951 ийыште Музыкальный училищым отличий диплом дене тунем лекмек, Москвашке А.В.Луначарский лӱмеш ГИТИС-ын режиссер факультетышкыже тунемаш пураш кая. Тунам тиде факультетыш Совет Ушемын тӱрлӧ лукшо гыч чылаже 800 еҥ тунемаш пураш толын улмаш! Вступительный экзамен 3 тур гыч шоген: «актерское мастерство», режиссура нерген возаш кӱлын да собеседований. Чылаже 13 абитуриентым налыныт. Нунын коклашке Сергей Ивановат логал кертын. “Собеседований годым тӱрлӧ йодышым пуэденыт, мый дечем «Если ты был режиссером, то какой спектакль бы ты поставил?» манын йодыч. Чылан Шекспирын Гамлетшым манын ойлат. «Русские люди» К.Симонова!”, потому что в этом произведении ярко прослеживается патриотизм русского человека в борьбе с фашизмом», каласенам мый. Тыгай вашмутемлан комиссий член-влак ӧрынат колтеныт. Тыге 800 еҥ коклаш мыят логальым”.
Сергей Иванов тыршен тунемын, 2-шо курс гычак Сталинский стипендийым (800 теҥгем) налын шоген, мер пашам шуктен (режиссер факультет парт бюрон секретарьже), тыгак ик военный заводышто драмкружокым вуйлатен. “Мый 5 ий тунемме жапыште Моссовет театрыш мӧҥгышкем коштмо гай коштынам. Икымше курс гычак «Маскарад», «Рассказы о Турции» спектакльлаште массовый сценыште модынна. А 3-шо курс гыч тӱрлӧ рольышто модмо, — палемда С.Иванов. — А режиссер семын практикым Москвасе Малый театрыште эртенам..

Тудым марий театр вучен

Туныктышыжо Юрий Завадский ученикшым моткоч аклен. 1956 ийыште 26 ияш рвезе Сергей Иванов, ГИТИС-ым йошкар диплом дене тунем лектын, профессионал режиссер лийын, Йошкар-Олашке пӧртылеш. Теве кузе шарналтен ойлен тунамсе жапым Марий АССР-ын калык артисткыже Р.Руссина: «Ончыч Марий театрыш тӱҥ режиссерлан тӱрлӧ ола гыч ӱжын кондымо, марий йылмым, литературым, драматургийым, марий калык йӱлам,традицийым, культурым палыдыме режиссер-влак лийыныт. Нуно кажне ийын гаяк эре вашталт шогеныт. Садлан театр эре шкенжын марий режиссержым вучен илен. Ончыкылык творческий ӱшаннам тудын театрыш толмыж дене кылденна. Теве 1956 ий январьыште тудо дипломный спектакльым шындаш тольо. Самырык писатель А.Юзыкайнын «Корнывожышто» пьесыж почеш спектакльым ямдылаш тӱҥале. Тунам моло пьесе уке ыльыч. Пьесыже эше лушкыдырак ыле, но Сергей Иванович пеш чот тыршен ыштыш, спектакльыште самырык артист-влаклан модаш пуэн. А кугырак актер-влак самырык режиссерын спектакльже кугу сеҥымаш дене эрта манын, ӱшанен огытыл. Ты постановкым свежа йогын дене таҥастареныт, новаторский шӱлыш дене ойыртемалтше, ончыкылан кугу ӱшаным ончыктен маныныт». Спектакль сай эртымеке, рецензийым кидыш налын, Сергей Иванович Москвашке кудалеш, тушто тудо диплом спектакльжым «5» отметкылан арала.
Тыге Сергей Иванович С.Г.Чавайнын ик эн первый спектакльжым «Акпатырым» шында.

Сектакльым ончен, опер шочын
- «Акпатыр» кайыме годым залыште Эрик Сапаеват ончен шинчен, — шарналтен каласкала Сергей Иванович, — Спектакль деч вара тудо каласыш: “Серж, (тудо мыйым тыге манеш ыле), спектакльыштет тугай масштаб ончыкталтеш, айда оперым возена. Мый тыште оперым ужам». Тунам тудо Озаҥысе консерваторийыште тунемын, тыге Э.Сапаев, жапым шуйкалыде, оперым возаш пижеш.1958 ийыште консерваторийым тунем лектын, кок ий гыч — 1961 ийыште — «Акпатыр» оперым возенат пытара, а вес ийжылан – клавир ден партитурыжым.
- Оперым композитор-влак ушемыште обсуждатленыт.. Вара мыйым (Сергей Иванович ту жаплан театрыште тӱҥ режиссер лийын. Авт.) партий обкомын кокымшо секретарьже П.А.Алмакаев шкеж деке обкомыш ӱжыктыш да каласыш: «Сергей Иванович, опер уло. Тӱҥалат тудым шындаш. Тиде — обком бюрон решенийже, а тый коммунист улат!» Манаш веле — оперым шындаш! Тунам Марий драмтеатрыште дирижерат, хормейстерат, балетмейстерат, опер мурызо-влакат лийын огытыл. Йошкар-Олаште ны оперный театржат, ны симфонический оркестржат лийын огыл. Но Сергей Иванович тале организатор, режиссер-постановщик семын оперылан кадр-влакым ямдылыме пашам тӱҥалеш. Тыге С.И.Ивановлан шуко гана Москвашке, РСФСР культура министр А.И.Попов деке Марий театрлан актер-влакын, оркестрлан музыкант-влакын штатыштым кугемдаш йодын куржталаш логалын. Марий драмтеатрлан 21 музыкантлан верым пуэныт. Тыге Марий театрыште 24 музыкант гыч шогышо симфонический оркестрым организоватла (тунам марий спектакльлаш).

Кугу театрыштат ончыкташ лиеш

Оперыште тӱҥ партий-влакым мураш профессионал солист-влакым вес олала гыч кондаш кӱлын. Эн ончыч, ончыкылык оперын режиссер-постановщикше семын, Сергей Иванович дирижерлан Озаҥ гыч Горький оласе консерваторийым тунем лекше В.И.Кондратьевым конда. Вара тудыжо Горький ола гычак кызыт гына консерваторийым тунем лекше самырык солист-влакым — Борис Артемьевым (Акпатырын партийжым мураш) да Тамара Лабутинам (Эвикан партийжым мураш) ӱжеш. Но кочо вӱдым йӧратымыжлан В.Кондратьевым паша гыч кораҥдат. Москва гычат кок дирижерым конден онченыт, шот лектын огыл. Марий оперым шындаш марий музыкым умылышо марий профессионал дирижерак кӱлын! Тунам Якутскышто илыше марий дирижер Гаврил Федорович Таныгиным ӱжыт, оперын тӱҥ дирижер-постановщиклан шогалтат.
А тиде жапыште Сергей Иванович Москва гыч СССР-ын калык артистшеС.Лемешевын тунемшыжым, тенор Виталий Долженком конда. Тудо оперыште Эвайын партийжым мурен. Марпан изирак рольжым Марий музыкальный училищым тунем лекше, педагог А.Матвеева сопрано йӱкшӧ дене келыштарен. Оперын 2-шо актышкыже повстанец-влакын куштымашыштым пуртымо. Тиде куштымашым шындаш уста балетмейстер кӱлын. Озаҥ гыч Муса Джалиль лӱмеш опер да балет театрын вӱдышӧ куштышыжо да балетмейстерже, татар рвезе А.Нарыковым конда. Уста балетмейстер кӱчык жапыште 30 еҥан сарзе-влакын керде дене куштымашыштым кугу кӱкшытыштӧ ончыктен. Куштызо-влак утларакшым Филармонийын калык куштызо ансамбльже гыч лийыныт.
«Оперын 3-шо актше марий сӱан дене тӱҥалеш,- умбакыже каласкала Сергей Иванович.- Сӱан вате-влакым чиктен сӧрастараш мыняр ший ӱзгар кӱлын! Нуным республик мучко театрын тӱҥ художникше В.Скляр поген коштын. Ик тыгай комплектшым 2 тӱжем теҥге оксала налме. Чылаже 10 комплектым поген конден ыле, Висымеке, чылаже 70 килограммыш шуын”.

“Борис Годунов” дене таҥастареныт
«Икманаш, «Акпатыр» спектакль тунам моткоч кугу пайрем семын эртыш, моткоч виян, монументальный опер ончыкталтын. Манаш веле, тушто 300 наре еҥ участвоватлен! Марий калыкын икымше опержым ончаш Москва, Горький, Озаҥ олала, Культур министерстве гыч, Гнесин институт, ВТО, тӱрлӧ газет ден журнал гыч 12 критик толын. Тунам нуно марий оперылан кӱкшӧ акым пуэныт», — каласкала умбакыже Сергеей Иванович.
Москваште лектын шогышо «Театр» журнал «Акпатыр» оперым тунам моткоч кӱкшын аклен возен: «Акпатыр» напоминает народную эпопею, поэтому возникают ассоциации с «Иваном Сусаниным» и «Борисом Годуновым.» Это масштабное историческое полотно с большим количеством участников… Основой и примером в работе над оперой для Сапаева стала русская опера ХIХ века, а в ней — традиции Глинки и Мусоргского. Народность музыки Эрика Сапаева — глубже. Марийская песня очень близка русской. Монологи и ансамбли героев «Акпатыра» вокальны и широко распевны. И в начале спектакль слушаешь как классическую русскую оперу. Марийские девушки неподвижно сидят на сцене и поют медленную тягучую песню. Батраки неторопливо возвращаются с полевых работ — звучит задумчивое двухголосье — это основная особенность марийской песни. Есть в этих хорах какая-то первозданная безыскусственность, очень далекая от сознательной стилизации. Она и делает оперу национальной».

Опер уло, кӱлеш музыкальный театр
Статьян авторжо Н.Чернова спектакльын декорацийже нергенат оҥайын каласен коден: «Так же воспринимаешь и декорации художницы В.Скляр. Все достаточно достоверно, достаточно пышно — как и полагается в солидной опере. Но небо на горизонте немного синее, зелень лужайки бьет в глаза… Декорация превращается в наивный, радостный лубок. И понимаешь, что никогда никакой профессионализм не заменит этой искренности, что именно в ней прелесть и своеобразие «Акпатыра»…Пусть «Акпатыр» сохранит в будущих спектаклях национальное своеобразие и непосредственность, найденные в «Акпатыре». Тыгай куанле, кӱкшын аклыме возымым лудат да марий профессионал искусство вияҥмаште «Акпатыр» икымше марий опер чонышто моткоч кӱкшӧ кугешнымаш кумылым шочыкта. Композитор Эрик Сапаевын возен кодымо первый да тунамак пытартыш марий оперже Марий музык искусствын шӧртньӧ поянлыкше семын аралалташ тӱҥалеш.
Марий АССР Правительствын пунчалже почеш, 1972 ийыште Марий музыкальный театр шочеш. Ындыжым Сергей Иванович ик жаплан музыкальный театрын директоржат, художественный вуйлатышыжат, тидын годымак Марий драмтеатрынат тӱҥ режиссержылан пашам ышташ тӱҥалеш. Шоналташ веле, иканаште кок театрлан вуйын шогаш кӱлын!

“Акпатыр” опер уло, возыза марий балетым

«Э.Сапаевын «Акпатыр» икымше оперже сценыш лекмеке, композитор-влакын кумылышт чотак нӧлталте, — умбакыже мутшым шуя Сергей Иванович. — Партий обкомыш композитор, сылнымут мастар-влакым ик гана веле огыл ӱжыктен ойлаш тӱҥальыч: «Эрик Сапаевын тӱҥалтышыжым умбаке шуяш кӱлеш. Возыза у марий оперым, балетым. Возыза. Могай полыш кӱлеш, ида ӧр, йодса, полшена…»
1971 ийыште композитор Анатолий Луппов ожнысо марий легенде негызеш «Чодыра сем» балетым воза. Балет ямде лиймек, партий обкомын кокымшо секретарьже П.А.Алмакаев адакат шкеж дек Сергей Ивановичым ӱжеш да ойла: «Икымше марий балет тыйын театрыштет лийшаш. КПСС Марий обком тидын шотышто пунчалым луктын». “Балетым сценыште шындаш кугу оркестр, музыкант-влак кӱлыт манын ойленам Петр Афанасьевичлан, — шарналтен каласкала Сергей Иванович. — Мемнан республикыште классический куштымаш але марте лийын огыл, балетыште вет йӧршын вес сӱрет. Куштен моштышо-влак уке улыт, а эн тӱҥжӧ — балетым кӧ шындаш тӱҥалеш? “Шоналте! Кычал. Марий балет лийшаш! Культур министр А.В.Красновлан каласыме, тудо тылат полшаш тӱҥалеш. Икымше марий оперым шынден кертынат, опытет уло, але вара икымше марий балетым калыклан ончыктен огына керт? «Кертына!» Тыге ойлен Петр Афанасьевич Алмакаев”.
1971 ийыштак Сергей Иванович Марий музыкально-драматический театрыш тӱҥ балетмейстерлан Ленинград оласе консерваторийын балет пӧлкажым тунем лекше Энн Рая эстон рвезым ӱжын конден улмаш. Тудо сай балетмейстер лийын. Садлан тудлан А.Лупповын «Чодыра сем» марий балетшым шыдаш ӱшанат. Тиддеч ончыч театрыште балетмейстерлан Валентина Наваева ыштен улмаш. Тидын шотышто теве кузе шарнен возен А.Луппов: «Я пришел в театр к В.Наваевой, и она мне предлагает либретто под названием «Андриеш». Это что-то молдавское (она приехала из Кишинева). Я говорю — нет, это мне не подходит. Ну с какой стати я буду писать молдавский балет? Я ей предложил почитать марийские сказки, и либретто сделать на их основе. Через некоторое время, наконец-то, она предложила мне первый черновой вариант либретто. Я внес в него некоторые собственные правки, сел за работу, и клавир балета написал за два месяца».
А теве кузе шарналтен каласкален тиде шотышто балерине Алла Александрова: «Автор либретто Валентина Наваева изначально собиралась ставить «Лесную легенду» сама. Но жизнь повернулась по другому, она уехала, и увезла с собой часть труппы. И когда мы приступили к постановке этого спектакля, нас оставалось 26 человек. Это, конечно, очень мало. И со стороны Энн Эровича решение поставить такое масштабное полотно с массовыми сценами было поступком героическим».
Сергей Иванович театрын художественный руководительже семын 1972 ий 2 ноябрьыште приказым луктеш, тушто постановочный группым да балетысе роль-влакым пеҥгыдемда (ончыч тиде балет «Легенда об Аксае и Эрике» маналтын). Балетыште тӱҥ роль-влакым тыге шеледыме лийын: Эрикан рольжым Ленинградысе хореографий училищым 1968 ийыште тунем толшо балерина Алла Александровалан пуалтын, Аксайын рольжылан Ташкентысе хореографий училищым тунем лекше Яков Глейзерым пеҥгыдемденыт, Кереметын партийжым Ленинградысе хореографий училищым тунем толшо артист Владимир Кузьминых куштен. А оркестрым вуйлаташ дирижерлан Харьков оласе консерваторийым тунем лекше В.Куценком шогалтыме. «Энн Раям Марий республик мучко яллашке коштыктышна,- ойла умбакыже Сергей Иванович.- Марий пӱртӱсым чыла могыр гычат ончыктышна, вара Ленинград оласе хореографий училищым тунем лекше ӱдыр-рвезе-влак дене палымым ыштышна, композитор А.Луппов дене ик гана веле огыл вашлийын мутланышт. Тыгодымак куштышо-влак дене кажне кечын пашам ышташ, нуным кӱлеш семын ямдылаш репетиторлан Энн Эрович Пермь оласе хореографий училище гыч РСФСР культурын сулло пашаеҥже Г.И.Цыгановам йодын (Энн Рая ончыч тиде училищымак тунем лектын). Тыге тунам театрыште балет куштызо-влаклан, хорлан студийым почынна”.

Марий фольклор гай тӱняште тетла уке

Тӱҥ балетмейстер Энн Рая тыге шарнен каласкален: «Мне предстояло дать жизнь первому национальному балету. Необходимо было изучить марийскую хореографию, фольклорные и этнографические особенности. В национальной хореографии особенно нравится пластика рук, большое разнообразие движений ног. Особенности рук я постарался перенести и в балет. Музыка мне нравится. Она построена на основе марийских песенных мелодий, очень танцевальна и романтична. Композитор дал яркую, музыкальную характеристику не только действующим персонажам, очень отчетливо звучит тема леса, лесных людей, тема любви Аксая и Эрики. Работать над балетом было увлекательно и интересно».
А могай кӱкшӧ акым пуэн Анатолий Борисович Луппов марий калык музыклан: «Фольклор марийский — это что-то необыкновенное, такого нигде больше в мире нет! Чтобы небольшая по территории республика имела бы несколько районных музыкальных языков. Горномарийская — одна музыка, луговомарийская — другая, сернурская – третья… А интонации просто потрясающие, очень интересные, и в этом смысле прошлое марийского народа, я бы сказал, не просто талантливое, а гениальное. Балет был поставлен в 1973 году. И это была какая-то сенсация…»
Тений октябрьыште Сергей Иванович лӱмгечыжым палемдаш тӱҥалеш, кеч тудлан 85 ийым йӧршын от пу. Кугу тазалыкым, пӱртӱс моторлыкым, чон порылыкым тыланен кодына, пагалыме Сергей Иванович!

Мария Матукова.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: