"Рубрик деч посна", 2015 ий, Ага тылзын 18-ше кечыже

Изи ялын кугу пайремже

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Йогорсола ял XVIII курым мучаште шочын. 1931 ийыште кресаньык-влак “Ударник” колхозым ыштеныт. Икымше председательлан П.И.Игнатьевым сайленыт. Сар тӱҥалме деч ик ий ончыч ялысе колхозник-влакым – И.С.Сидоров ден И.М.Максимовым – Москошко ВДНХ-шке делегат семын колтеныт. 1952 ийыште Йогорсола Молотов лӱмеш колхозышко пурен. 2004 ийыште 31 сурт лийын, 104 еҥ илен. Кугурак ужашыже “Родина” ялозанлык артельыште пашам ыштен. Кызыт 21 суртышто илат. Ялыште тӱвыра да социальный учреждений уке. Йоча-влак Азъял тӱҥалтыш школышко тунемаш коштыт. Эн лишыл кевыт Кугорнӱмбал Шале ялыште верланен. Йогорсола ял — М.Шкетан лӱмеш национальный драме театрын артистше Э.И.Яковлевын шочмо верже.

t1777216t2659648t2528832f1965888

t20241929 майыште Морко район Йогорсола ялын пайремже эртыш.

Палемдена: Йогорсола Кугу Шале ял шотан илемыш пура. Тӱҥ илем гыч ял марте 8 меҥге лиеш. Пайремым эртараш амалжат кугу лийын. Ял калык тиде кечым кӱлын эртараш кок ий ончычак шонаш тӱҥалын. Тунам погынымаште Сеҥымашлан 70 ий теммылан чапкӱм почаш кӱлмӧ нерген кутыреныт. Кок ий ончычак верым палемденыт да тушан йырым-йыр тӱрлӧ пушеҥгым шынденыт. Вара оксам погаш тӱҥалыныт. Шочмо яллан да сарыште кредалше, тушан вуйым пыштыше, родо-тукымыштлан тауштымо лӱмеш тышан шочын-кушшо ятыр еҥ шке надыржым пыштен. Икте-весе коклаште ваш умылен да келшен илат. Тидыже эртыше пайрем годым унала толшо-влаклан вигак палдырныш. Погынышо калык кече шичмеш сценыште мурен-куштыш, веселитлыш.

Чапкӱм почмаш

Пайремым почаш Иисус Христос лӱмеш Арын черкын протоиерейже Николай Чузаев тольо. Тудак чапкӱм вераҥдыме деч ончыч тышан шнуй шӱлышым пуртен, калыклан сар нерген умылтарен, вашла келшен илаш ӱжӧ. “Икте-весе коклаште сарым, ужмышудымашым Юмо деч посна нимоат ны философий, ны туныктымаш чарен огеш керт. 9 Май — куанле пайрем. Мыланна кугезына-влак тыныс илышым конденыт. Тиде пиалжым арален кодышаш улына”, — каласыш калык ончылно юмынъеҥ Николай Чузаев.

Чапкӱм почмо лӱмеш йошкар тасмам пӱчкаш кум еҥлан ӱшанышт. Тиде — Йогорсола ялын старостыжо А.В.Ямайкин, туныктышо-пенсионер В.И.Ильин да адвокат А.И.Петрова. Ты пайрем сайын эртыже манын, нуно моткоч шуко сомылым ворандареныт.

Вара верысе калык чапкӱ ончылан пеледышым пыштен. А икмыняр жап гыч Йогорсола ялын шочшыжо-влак – изак-шоляк Михаил ден Алексей Михайловмыт – Сурокышто верланыше воинский часть гыч кудал тольыч да венокым пыштышт. Ял калыкын ямдылыме кож гирляндыжымат салтак вургеман эрге-влаклан вераҥдаш ӱшанышт.

35 ий стажан туныктышо В.И.Ильин, ял калыкын вашлийме кече эртымекат, тургыжланен ойлыш:

- Ты чапкӱштӧ 50 еҥын лӱмжӧ возалтын. Йогорсола ял гыч Кугу Отечественный сарыш кайыше 48 да Икымше империалистический сарын кок еҥын лӱмыштым пуртымо. Лишыл жапыште эше кок еҥым – И.А.Андреевым да С.Н.Никифоровым – ешарыман.

В.И.Ильиным умылаш лиеш: сарыште кредалше ачаже да поро пошкудыжо-влак верч тургыжланен, тудо ятыр сомылым шуктен. Эсогыл сарын ветеранже-влакын кажне ешыштлан кум лукан серышым возен ямдылен улмаш, но официальный жап кужун шуйнаш тӱҥалмылан кӧра тидым ыштен огыл.

Ачаже Илья Сидорович Сидоровын сарыш кайымыж годым Володя кочай 10 ияш лийын, Ольга шӱжаржылан кок ий темын, а Клементий шепкаште киен. 1943 ийыште ачажым кок кечылан ужаш колтымеке, Галина шочын. 1947 ийыште Евгений (ялыште тудым Геннадий маныт) ош тӱням ужын. Мо оҥайже: ик ешыште кок фамилиян улыт, иктышт – Ильин, весышт – Сидоров.

Чолга пенсионер таче шке икшывыже ден уныкаже-влак верч тургыжлана. Владимир Ильичын вич шочшыж коклаштат военный корным ойырен налше-влак улыт. Теве элнан тӱҥ парадыштыже — Москошто — тудын Максим уныкаже икмынярымше гана участвоватла. Ты ганат ача-аважын, родо-тукымжын да 80 ияш кочажын пиалешышт тудым телевизор дене ончыктеныт.

Пеш вучымо кече

Ӧрдыж вере илыше кажне еҥ гаяк Йогорсола кунам шке ял пайремжым эртара манын йодын. Сандене палемдыме татым шукын вученыт. Пайремышке Морко районыш, Моско областьыш да моло вереат илаш кайыше-влак толыныт ыле.

“Тиде пайремлан 80 тӱжем утла теҥге окса погынен, — каласыш Александр Ямайкин. — Тӱҥ шотышто оксам ялыште илыше калык поген, тышке Йогорсола ялеш шочшо да воктенсе яллаште шке ешышт дене илыше-влак, моло вере шаланен пыштыше икмыняр еҥат ушненыт. Чапкӱлан 60 тӱжем наре теҥге каен, молыжо – тиде ял пайремым эртарымылан”. Старостан мутшо почеш, ялыште моло изи-кугу сомылым шке вийышт денак шуктат: пӱям ачалат, печым печат, корным тӧрлатат. “Калык мутым колыштеш гын, паша воранен кая да чонланат сае. Поро пошкудо-шамычемлан ты шотышто таум каласем”, — пеҥгыдемдыш Йогорсолан старостыжо.

В.И.Ильин Азъял кыдалаш школышто биологий ден химийым туныктен гынат, шочмо ялже, калыкше дене кылдалтше факт-влакым историк семын шымла. Шке вел калыкше улан да тыныс илыш дене илыже манын, кажне кечын Юмылан пелешта. Тудо ялысе кажне ешын сурт але олмо ончылныжо изи вывескым вереҥден.

Пытартыш ийлаште Йогорсола ял пытен толеш. План почеш 2017 ийыште газпучым шупшшаш улыт, ты шотышто кызыт верысе кооператив пашам ышташ тӱҥалын. «Газым пуртена да корным ыштена гын, калык ешаралтеш манын ӱшанена», — каласыш Кугу Шале ял шотан илемым вуйлатыше С.Л.Николаев. Тек шым Йогорын тукымжо огеш пыте, а изи Йогорсола ял Марий кундемнан картше гыч нигунамат огеш ӱштылалт.

Шочмо ялемлан

Эрден эрак тошкемышке лектын,

Эр лупсеш чурием шӱалтем.

Чараматын шаршудыш камвозын,

Яндар южым оҥ тич шӱлалтем.

Куаналын ончем кече лекмым,

Сур турий мурыж ден вашлиеш.

Шудышырчык шокта сылне семым,

Веселан йыр пӱртӱс ылыжеш.

Лай мардеж пуалеш, вӱчкалталын,

Ош куэн парчалажым шереш.

Ала-кушто тораште, шуялын,

Сылне семым сар шӱшпык луктеш.

Йӧратем шочмо ялын пӱртӱсшым

Олык лапым, пасум, чодырам.

Калыкшат тыште поро да чулым,

Неле деч ок кораҥ нигунам.

Пашаштат икоян, йӧсӧ годым

Икте-весылан ваш эҥертат.

Пайрем годым сийлат икте-весым –

Эн кугу уна семын ончат.

Мондаш ок лий тендам, пошкудем-влак,

Чоныштем улыда эрелан!

Тыланда – шӱм гыч лекше мурем-влак!

Лийза поро, чолга, весела!

Эдуард Яковлев,

артист.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: