"Рубрик деч посна", 2015 ий, Пеледыш тылзын 18-ше кечыже

Лӱмжым мемориал оҥаш возымо

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Волжский район Мамасево школышто 2015 ий 9 Май шарнымашан кече семын историеш палемдалт кодеш. Фронтовик да школын ончычсо директоржо (1947-1969) А.М.Михайловлан мемориал оҥам почыныт. Тыгай инициативе дене тысе «Летописец» йоча ушем (вуйлатышыже — математикым туныктышо Л.А.Малинина) школ администрацийышке йодмаш дене лектын.

DSC02556 музей1

Волжский районысо Мамасево школын 7-ше классыштыже тунемше Юлия Кузнецован пашаже куандарыш. Ӱдыр школ пеленсе “Летописец” ушемыш коштеш. Тысе ӱдыр-рвезе-влак ынде ятыр ий ушемым вуйлатышышт дене пырля тӱрлӧ шымлымашым возат. Тенийысе шымлымаш Кугу Отечественный сарыште лийше да ятыр жап Мамасево школышто директорлан пашам ыштыше А.М.Михайловлан пӧлеклалтын.

Эн ончычак школышто “Свой и чужой” лӱман мероприятийым эртареныт. Тидлан шке ешыштышт да тоштерын архивыштыже сарыште лийше землякыштын фотографийыштым кычалыныт. Тыге ик верыш 42 ветеранын картычкыже чумыралтын. Тунам Юлия палыме еҥын чурийжым ужын, а тушто Михайлов Алексей Михайлович манын серыме улмаш. Вет тидыже мемнан школнан ик директоржыс!

Ю.Кузнецова шымлыме пашаж нерген тыгерак каласкалыш:

- Туныктышо-влакат фашизмым кырен шалаташ полшеныт манмым пеҥгыдемдаш манын, Алексей Михайловичын лишыл еҥже, родо-тукымжо, коллегыже-влак деч йодыштмашым эртаренам. Шочынжо Алексей Михайлович 1924 ий 30 мартыште. Школышто “визытанлан” гына тунемын, активист лийын. 10-шо классыште Мамасево селасе комсомол организацийым вуйлаташ ӱшаненыт. 21 июньышто выпускной кас лийын, а вес кечынже “…кум йолташ: Кирилл, Петр да Алексей — шке кумылын фронтыш каяш кутырен келшат. Петр ден Кириллым фронтыш налыт, а ачамым “Тый эше самырык улат” манын, Йошкар-Олашке ик тылзаш педагогический курсышко колтат. Алексей Михайловичлан, курсым эртымеке, шуко жап туныкташыже логалын огыл. 1942 ий сентябрьыште тудат Йошкар Армийын боецше лиеш. Кеч самырык рвезе передовойышко логалаш шонен, но тудым Москосо 2-шо пехотный училищышке тунемаш колтат. Тушто Алексейын тыныс жапыште комсомол организацийым вуйлатымыжым пален налытат, взводын комсоргшылан шогалтат. 1943 ий – выпускной экзаменым сдатлыме жап. “…но тиде экзаменым передовойыште кучашыже верештеш. Ты кечын училище мучко военный тревогым увертареныт”, — Михаил эргыжын шарнымашыжым возен кодымо гыч лудынам.

“За отвагу” икымше да кокымшо медальжым Алексейлан Белоруссийым утарымылан пуэныт. Прибалтикым утарымаште — Латвийыште Пампяны населённый пункт воктенсе — операцийыште чот кредалмылан “За боевые заслуги” медальым кучыктеныт.

Тыгак кумшо “За отвагу” медаль оҥыштыжо чолгыжын. Наградной листаштыже лудына: “…Товарищ Михайлов не раз показывал образцы мужества и героизма. В бою за населённый пункт Штельни, во время контратаки противник под ураганным огнёс, смело и точно корректировал огонь своей батареи, в результате противник, оставив на поле боя десятки трупов солдат и офицеров, отошёл на их исходные позиции. В этот день противник трижды пытался атаковать боевые порядки нашей пехоты, но каждый раз т.Михайлов давал точные батареи, и враг, неся потери, откатывался назад…”. Тыгай патырлыкым ончыктымыжлан Йошкар Шӱдыр орден дене палемденыт.

Сеҥымаш кечым капитан Алексей Михайлов Румынийыште вашлийын. Оҥыштыжо Йошкар шӱдыр орден, кум “За овагу” медаль, “За боевые заслуги” медаль, “За победу над Германией в Великой Отечественной войне в 1941-1945г.г”, “Отличный разведчик” знак чолгыжыныт. А.М.Михайлов сарыште ятыр гана неле ситуацийыш логалын да лач ик гана веле сусырген, тыгодымат казаварняже веле. Кузе тыге тудым суксыжо арален? Тиде йодышлан вашмутым Юлия Кузнецован тукым акаже Л.В.Анисимова деч колын: “…Аваже моткоч Юмылан ӱшанен. Ик эргыжак веле лийын, сандене тудын верч эре кумалын, черкышкат коштын. Аваже кажне кечын чодырасе эн кӱшыл пӱнчӧ деке миен, тудын пеленже тошкалтышат шоген, пушеҥгыш кӱзен да эргыже сайын коштын толжо манын кумалын. Можыч, тидланак кӧра эргыже илыше кодын да пӧртылын…”

Алексей Михайлович сар годсо йолташыже казах Кудайкул Исаев дене ӱмыр мучко келшен. Нуно иктаҥаш лийыныт, коктынат кӱкшӧ капан, сар деч ончыч коктынат школышто туныктышылан пашам ыштеныт. Шке службыштым Минбай Бейзаковын миномётный батарейыштыже пырля тӱҥалыныт.

А.М.Михайлов нерген ятыр поро мутым тунемшыже-влакат каласкаленыт. Тудын тыршыжлан да ура чонжылан кӧра 1965 ийыште Мамасевыште у школ шке омсажым почын. 1966 ийыште тудынак надыржылан кӧра сарыште лийше да вуйым пыштыше-влак лӱмеш обелискым почмо. Сар тудым сусыртен огыл манаш ок лий, тудо тазалыкым лунчыртен – ик заданий годым тудо ик сутка купышто шинчен, вергыжым кылмыктен, тыге 1985 ий 16 майыште ветеранын шӱмжӧ кырымым чарнен.

Л.А.Малинина, “Летописец” ушемым вуйлатыше :

- Школысо ушемнан ик чолга шӱдыржӧ – Юлия Кузнецова – ты пашам шке кумылын ышташ тӱҥалын. Мыят, йоча-влакат кертмына семын полшышна. А шымлымашнан геройжым, Алексей Михайлович Михайловым, ял калык моткочак пагала. Школышто тыршыме жапыште наградыжат тунар уке гынат, тудо калыклан ятыр сомылым шукташ полшен. Эсогыл пытартыш мутшо ялысе калык верч тургыжланыме, ялыште вӱдым пуртымо нерген лийын. Верысе калык оксам поген, тиддене ме мемориал оҥам почна. Ме, педагог-влак, Алексей Михайловичым ондакысе директор семын паленна. Йошкар-Олаште илыше Светлана ӱдыржӧ Михаил эргыж дене вашлийынна, мутланенна. Нунын деч илыш-корнышт, поро ача улмыж нерген илыш-корнысо ятыр фактым рашемдышна, уымат пален нална.

Серыш йӧратымашым ылыжтен

Килемар йоча рӱдер гыч Аня Игнатьева пашаже “Юность всегда самоотверженна” маналтеш. Тышке ӱдыр шке кундемысе самырык салтакын, тылыште тыршыше коважын самырык жапышт нерген икмыняр примерым ушен. Ты пашам Килемарысе краеведений тоштерын пашаеҥже Софья Павловна Худякова шукташ полшен. Икымшыж дене “Кугарня” газетын 29 майысе номерыштыже палдаренна ыле. Вес историят оҥай. Анян каласкалымыже гыч:

- Ойлат, сар еҥ-влакын самырык жапшым поген налын. Но йӧратымашым поген налын кертын огыл. Тиде историйым мый ”ЗОЖ” вестникыште лудынам. Тудо кок самырык еҥ нерген каласкала, ӱдыр-каче икте-весыштым сар годым йӧратен шынденыт. Ӱдыржӧ – Зина Рыжкова – самырык туныктышо, Дубовский посёлкысо школышто пашам ыштен. Икана тудо верысе радио дене самырык боецын выступленийжым колыштын. Тудыжо сусыргымо деч вара шке ача-аваж деке Козьмодемьянскышке толын улмаш. Фронтыш кайымыж деч ончыч тудо ӱдыр-шамычлан полевой почтыжын номержым радио гоч каласен. Зина шке йолташ ӱдыржӧ-влаклан “Айста тиде боецлан серышым возена” манын темлен. Вашмут частьын политрукшо деч толын, но ойгым увертарыше: саде боец кредалмаште вуйжым пыштен. Тунам ӱдыр-влак политруклан серышым возен колтеныт. Вараже тӱҥ шотышто серышым Зина возкален. Тыге серыш гоч келшымаш тӱҥалын, тудо кок ий шуйнен. Зина шке фотожым йодмыж почеш колтен, ну а политрук, чоярак лийын, шкем моторлан шотлен огылат, йолташыжын картычкыжым пыштен. 1944 ийыште тудо – капитан Сидорчук Степан Петрович, нелын сусыргымылан кӧра Калинин оласе госпитальыш логалеш. Операций деч вара доктор деч Казаньысе ик госпитальыш – Зина деке лишкырак – колташ йодын. Госпиталь гыч выписатлымеке, тудо шочмо Житомир кундемышке огыл, а палыдыме Марий АССР-ыш кая. Тунам 1944 ий август лийын. Ик мотор кечын Зинан пӧрт воктенже палыдыме боец костыль дене шоген. Чыланат ӧрыныт. Тудо ты еш гыч мӧҥгеш каен огыл, сылне Зиналан марлан лекташ темлен. Ӱдыр вигак келшен огыл. Самырык еш посёлкышто илаш тӱҥалын. Зинаида Петровна школышто пашам ыштен, а Степан Петрович – ремесленный училищыште военный вуйлатышылан. Вара нунын Светлана ӱдырышт шочын, лач тудак журналышке возен колтен. Эше кок эргышт лийын: Слава ден Гера.

Ме Светлана Степановналан шке ешыж дене палдараш серышым возенна. Тудо мыланна ачажын икмыняр серышыжын копийжым да еш фотографийже-влакым колтен. Ачажым посёлкышто пагаленыт, пытартыш жапыште лесозавод-влакын начальникыштлан пашам ыштен. 1972 ий 19 сентябрьыште черланен колен. Зинаида Петровна, пенсийыш лекмекыже, Килемар районысо Дубовский школышто туныктен, а нелын черланымекыже, ӱдыржӧ деке илаш куснен. Тудо ӱмыржӧ мучко пелашыжын фронт гыч колтымо серышыже-влакым арален, эсогыл налме дате почеш иктеш урген шынден. Ынде тудым Светлана Степановна (тудо Ухта оласе ик школышто математикым туныктен) чаткан поген пыштен да арала.

Лаштыкым Эльвира Терентьева ямдылен.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: