"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2015 ий, Сӱрем тылзын 10-шо кечыже

Илышым моктымо муро

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Эшпай2Сылне музык айдеме ӱмырым шуяш полша манын ойлат. Тиде чынак дыр. Украин композитор Станислав Людкевич (1879-1979) ик курым утла илен, 100 ийым темымыж вашеш тудлан Социалистический Паша Герой лӱмым пуэныт. Вес Герой-композитор, СССР композитор ушемым кужу жап вуйлатыше Тихон Хренников, ик курым кӱкшытыш изиш шуын огыл. Мемнан Алексей Искандаровна 93 ий наре илен. Тений 15 майыште СССР-ын калык артистше, Ленинский да СССР Кугыжаныш премий-влакын лауреатышт, фронтовик-орденоносец Андрей Эшпай 90 ийым темен. Юбилейлан кӧра Москошто, Йошкар-Олаште да южо моло вереат (мутлан, Самара олаште) концерт-влак эртаралтыныт. Телевиденийын «Культура» каналже дене Андрей Эшпайын илышыже да творчествыж нерген каласкалыше «Река времен» фильмым ончыктышт. Марий книга издательстве чапле лӱмгечылан «Берега остаются» сборникым савыктен. Тиде ойпого пӱтынек Андрей Яковлевичын мурпашажлан пӧлеклалтын.
Шке жапыштыже мылам икмыняр гана Андрей Эшпай дене мутланаш, тудын деч интервьюм налаш пиал логалын. Тидын нерген кӱчыкын каласен пуынем.
1972 ий 14 январь кастене Йошкар-Олаште, музыкальный училищын залыштыже, Марий АССР композитор ушем правленийын 4-ше пленумжо почылто, тудо ныл кече шуйныш. «Марий коммуна» газетын культур, литератур да искусство пӧлкаштыже пашам ом ыште гын, тиде музык пайремыш, можыч, омат мий ыле. Но мый ты пӧлкам вуйлатенам да пленумын чыла мероприятийышкыже коштде кертын омыл. Землякше-влакын творческий отчетышкышт Андрей Эшпай толын. А тудо тыглай семмастар огыл – СССР композитор ушем правленийын секретарьже.
«Чу, — шонем, — тудын деч автографым налаш кӱлеш». Икымше кечын концерт деч вара воктекше мийышым да, пленумлан печатлен ямдылыме ару программкым шуялтен, кидым пышташ йодым. Шке ручкаж дене серен шындыш:
«Зайниеву Гельсию. С лучшими пожеланиями. Андрей Эшпай».
Тылеч ончыч фамилием йодо. Каласышым.
- А лӱмет? – манеш.
Тидланат вашештышым.
- Татар улат мо?
- Уке, эрвел марий.
— Да?
— Башкирий гыч.
- А-а-а…
Чапланыше еҥын кидпалыжым аралыше программке кызытат уло.
Тунам, 1972 ий тӱҥалтыште, Андрей Эшпайлан почылтшо пленум да икымше концертыште йоҥгалтше произведений-влак нерген йодышым пуаш шоналтенат омыл. Вик ойлем – ӧрынам.
Теве эше кум ий наре эртен кайыш. Да 1974 ий 9 декабрьыште «Эрвий» кинотеатрыште Эшпайын «Любить воспрещается» (вес семынже – «Свадьба по жребию») опереттыж негызеш шындыме «Звезда экрана» музыкальный кинокомедийым ончыкташ тӱҥальыч. Газет-влак, ты шотыштак «Марий коммуна», увертарышт: премьерыш композитор толын, тудо сеанс деч ончыч калык дене вашлиеш, шке пашаж нерген каласкала, йодышлан вашешта.
Икымше кечын чылаже шым сеанс лийын, кокытшо деч ончыч (14 шагатат пелыште да 19 шагат шушаш годым) Эшпай дене вашлиймаш эртаралтын.
Жап тунам пеш ойган да шыгыр ыле: 8 декабрьыште Валентин Колумб колен, тудым тояш ямдылалтыныт. Мемнан отделланат ятыр сомыл вереште: редакций лӱм дене венокым ыштыкташ, чаманымаш шомакым (соболезнованийым), некрологым, поэт дене чеверласыме мутым ямдылаш…
Тидын годымак редакций А.Эшпайын шкешотан творческий командировкыжым уждымыла койын кертын огыл. Садыге 9 але 10 декабрьыште кугу уна дене вашлияш «Эрвий» кинотеатрыш шӱм пырткен ошкыльым. Кайышыла, ойлышаш мутем, пуышаш йодышем ушышто пӧрдыктыльым. Эшпай директорын кабинетыштыже ыле. Кӧ улмем да молан толмем каласышым.
- Я к вашим услугам, — мане.
Ик-кок мутшо гычак айдемын проста улмыжо, нерым нӧлтен моштыдымыжо шижалте. Чонлан куштылго лийын колтыш.
Мый изишак ямдылалт миенам ыле – тудын нерген книгалаште, газет-журналлаште серымым лудынам. Эшпайлан кок-кум йодышым пуышымат, мылам мыскара йӧршан комплиментым каласыш:
- Вы, оказывается, обо мне все знаете…
Чынак, А.Эшпай нерген студент жапыштак изиш паленам. Тудын музыкшо дене сӧрастарыме икымше фильм – «Повесть о первой любви» (1957). Тусо тӱҥ геройлан возымо «Отчего, почему?» лирический муро тунам кумдан шарлен. Ты сӱретыште композитор шкежат пианистын изирак рольыштыжо сниматлалтын.
Мыйын йодмо почеш кӱчыкын ойлен пуыш: кунам кинематографийыш толын, могай-могай режиссер дене пашам ыштен, муро-влакым тӱҥ шотышто кӧн мутшылан воза, тыгодым марий мурсем поянлыкым кучылтеш мо?..
Жап ятырак эртымым шижын, мый каяш погынаш тӱҥальым. А тудо лыпландарен ойла:
- Ида вашке. Мом пален налнеда – йодса, ида аптыране, мыйын жапем уло. Творчествем дене интересоватлалтше да утларак палаш шонышо еҥ дене кутыраш мылам пеш келша.
Тыгай савыртышлан йывыртен, ик тӱҥ йодышым пуышым:
- А кызыт мом возеда?
- Таче эн тӱҥ пашам, шонымашем – «Ангара» балет. Тудын ССР Союзын Кугу театрже шкенжын 200-шо идалыкшылан шындышаш. Але ик кыдежым гына серен шуктенам. Ик ужашым тений Горький олаште шоктымо, но мый тушко миен кертын омыл.
Тиде вашлиймаш деч ик-кок кече ончыч «Советская Россия» газет «Музыка – душа эпохи» статьяште «Ангаран» йоҥгалтше ужашыжым моктен серен ыле.
Чеверласыме годым Андрей Яковлевич кидшым шуялтыш да мане:
- Землякем-влакын поро кумылышт, пашам дек мелын улмышт куандара. Нунылан газетда гоч кугу саламым, поро тыланымашым каласыза.
Композитор Кокымшо симфонийжым «Хвала свету» манын лӱмден. Тиде вуймут мылам пеш полшыш – шерге унан каласкалымыже «Волгыдылан моктеммуро» лӱм дене лекте.
Ончык пурен каласыман: Москошто «Ангаран» премьерже 1976 ий 30 апрельыште эртен. 1977 ий ноябрьыште лукмо пунчал почеш ты спектакльым шочыктышо индеш еҥлан (балетмейстер Ю.Григоровичлан, художник С.Вирсалад-зелан, дирижер А.Жюрайтислан, куд куштызылан) СССР-ын Кугыжаныш премийжым пуымо. Эшпай шкеже тыгаяк премийым лач ик ий ончыч «Ленин с нами» кантатыжлан да Кокымшо фортепианный концертшылан налын, сандене ты гана лауреат радамыш логалын огыл.
1980 ий апрельыште «Ангарам» Марий музыкальный театр шынден. Спектакль республикын 60-шо идалыкшылан пӧлеклалтын. Тӱҥ партийлам (Валентина ден Викторым) Алла Александрова ден Владимир Кузьминых куштеныт.
…1975 ий май мучаште кок кече почела М.Шкетан лӱмеш театрын мотор залже музык дене шыҥдаралтын ыле. 28 майыште тыште А.Эшпайын творческий касше эртыш. Амал кугу – семмастарлан пел курым темын. Но Марий АССР-ын вуйлатышыже-влак тудын пашажым аклен моштымыштым ышт ончыкто. КПСС обкомын икымше секретарьже В.Никоноват, Верховный Совет Президиум председатель П.Алмакаеват, правительстве вуйлатыше Т.Гориноват театрыш ышт тол. Нине кум органын лӱмышт дене саламлыме шомакым Совмин председательын алмаштышыже А.Шорникова каласыш да юбилярлан тудын ачажын портретшым (авторжо – А.Зарубин) кучыктыш. Тылеч ончыч композиторын илышыже да пашаж нерген Анатолий Луппов ойлыш.
Эшпайын вашеш мутшо оҥай ыле:
- Витле ийыш шуатат, тынар ияш улметлан шкежат от ӱшане улмаш. Тыгай кӱкшыт гыч ончычсо йоҥылыш (мый творческий йоҥылыш нерген гына ойлем) рашрак коеш… Тыште Анатолий Борисович мыйым утыждене моктыш. Мане, пуйто марий музыкым пойдараш, пропагандироватлаш полшем, пуйто марий музык мыйын ончылнем кугу парыман. Тиде мут ялт йоҥылыш. Мый шкеже марий музык ончылно мучашдыме парыман улам. Тудо мылам шулдырым пуэн, изиэм годымак шӱмыш шыҥен. Суртыштына марий музык чарныде йоҥген. Марий йылмым палыдымемлан кызыт моткоч чаманем. Изи годым марла изиш ойлем ыле, но вара кугу олашке илаш куснышна… Шочмо калыкын муро поянлыкшым палаш да умылаш мыйым ачам, тыгак Лев Сахаров, Алексей Искандаров да молат туныктеныт. А Палантай нерген ойлыманат огыл. Тудо мыланна чыла шотыштат образец лийын кодеш…
Вара концерт лие. Юбилярын Икымше ден Кумшо симфонийже, Скрипичный ден Кокымшо фортепианный концертше-влакым Татар АССР-ын симфонический оркестрже шоктыш.

Гельсий ЗАЙНИЕВ.
СНИМКЫШТЕ: Андрей Эшпай. 1986.

Мучашыже вес номерыште лиеш.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: