"Сылнымут алан" рубрик, 2015 ий, Сӱрем тылзын 10-шо кечыже

Шонымаш шке ок тол

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Марий сылнымутышто чыла жанр коклаште поэзий ончылно шогышо лийын да лийын кодеш. Мемнан поэтна-влак Сергей Чавайн ден Олык Ипай жап годсек тиде жанрын вийжым умыленыт, тудлан шке усталык куатыштым пуэныт. Тыгодымак нуно мастарлык кӱкшытыш нӧлталташ эртак тыршеныт, тӱнямбал поэзийыште але марте шумо сеҥымашлан эҥертеныт, туддечын тунем шогеныт.
Тачысе марий самырык поэзийым чумыр ончалаш гын, теве мом эн ончыч палемдыман: самырык возышо-влакна, шукын огытыл гынат, улыт, нуно тӱҥ шотышто шочмо йылмын ямжым шижын моштат да почеламут корнылаштышт сӧрастарен кучылташ тыршат. Эше тидат нуным пагалыкташ тарата: самырык автор-влак возаш тӱҥалме жап гычак поэзийлан чын акым пуаш тыршат. Ты шот гыч мый арам огыл шомакем тӱҥалтыште Игорь Поповын корнылажым эпиграф семын каласышым. Да, поэзий — кеч-могай паша семынак пӱжвӱдым йоктарен ыштыме паша. Пеш шагал еҥын пылышышкыже, вачышкыже шинчын, суксо почеламут корнылам шып каласа, а возышылан тыгодым кагазыш гына пышташ кодеш. Сандене чын поэтлан Владимир Маяковскийын шомакше нигунамат, нимогай жапыштат ок тоштем: «Ик, эн кӱлешан мутым муаш манын, тӱжем тонн дене мутрокым пургедат…» Теве тидыжак — поэзийыште эртак тыршен пашам ыштымаш, вийым да жапым чаманыдымаш — сераш тӱҥалше ятыр рвезе поэтым варажым ты корно деч кораҥда.
Мый пытартыш лу-латкок ийыште тӱрлӧ савыктышыште лудшылан шке почеламутыштым темлыше нылле утла самырык возышын лӱмыштым возен луктым. Но нунын кокла гыч таче кечылан, мыйын шонымаште, поэзий корныш арам огыл шогалше семын икмыняр самырык возышын лӱмжым гына ончыкташ лиеш. Тиде — Татьяна Соловьёва, Игорь Попов, Владимир Матвеев, Надежда Васильева, Раисия Сунгурова, Анжела Кибардина, Анастасия Айгузина, Вера Гордеева да эше икмыняр еҥ. Нине ӱдыр-рвезе-влак почеламутым чоҥымын ойыртемжым удан огыл палат, мо нерген возымыштат (теме) аҥысыр огыл. Нуно йӧратымаш да шочмо вер нерген серыме дене гына огыт серлаге, а поэзийын йӧнжӧ полшымо дене йыр улшо илыш нерген кумдан да келгын шонкалаш тыршат. Тидыже кумылым нӧлта, да нунылан тӱҥалме пашам кыртменак умбакыже шуяш темлыме шуэш. Але марте шумо могай-гынат кӱкшытышт тек нунылан ончыко куатлынрак чоҥешташ полшышо шулдыр семын гына лиеш. Да тек мастарлыклан эреак тунем шогымо кумыл нунын кӧргыштышт нигунамат огеш йӱкшӧ. «Мый ынде чыла палем, чыла моштем, мый дечем сайын возышыжо укеат» манме шонымаш авалтыш гын, паша пытыш. Тунам лучо тетла, В.Колумб манмыла, ош кагазым сулыкыш пуртен, сераш толашымат ок кӱл.
Почеламутым возышо самырык еҥын усталык вийже чынже денак улмым иктаж-могай корныжо шинчалан койшын, раш, сылнын почын пуа. Аклен моштышо лудшо еҥ умыла: тудын ончылно чынже денак поэзий шӱлышан айдеме, а ритмым да рифмым келыштараш тӧчен серкалыше огыл. Ты шот гыч кӱшнӧ палемдыме икмыняр самырык йолташнан возымышт гыч кӱчык примерлам кондем.

Пуыза чонемлан шып кавам,
Юзо вийла чоҥештем торашке.
Кучыктыза кидешем савам,
Шонанпылым солалтем копашке.
(Вера Гордеева. «Ал йӧратымаш»).
(Темлыме шот дене — икымше ден кумшо корно мучаште запятойым огыл, а тирем шындаш гын, сайрак ыле, шонем. Тыге кокымшо ден нылымше корно-влак рашемдалтыт ыле).
Тый шыпак тольыч ош тӱняшке,
Куаным кондышыч тунам.
Чонем уран кӱзен кавашке,
Эсогыл волашат ыш вашке.
Туге чот кӱлынат мылам!
(Татьяна Соловьёва. «Ӱдыремлан»).

Почам тӧрзам мый таче комдык -
Тек шошо пӧртышкӧ пура.
Леҥеж ӱмбалненӧлтын комдыш -
Шоҥешталтеш ушмен пура.
(Игорь Попов).

Ом тошт мужедаш мо лийшашым.
Сайракшым
Осал дечын йышт ойыраш шонен омыл.
Мо сомыл?!
Вуча гын умбакшым — шукталтше,
Куралше
Тореш куралаш тарвана гын, куралже!
Мый огым.
(Владимир Матвеев. «Ом тошт мужедаш»).

Йӧрате, ондале, шымате.
Вет ӱмыр пеш писын эрта.
Ит мыскыле шкендым, ораде, —
Пиал ик гана тӱкалта.
(Надежда Васильева. «Чонемже пелештыш: «Йӧрате…»).

Кеч-могай марий пӧртышкӧ пуро,
Вашлиеш тыйым кинде-шинчал.
Марий калык мучашдыме курым
Шке унажым моторын онча.
(Анжела Кибардина. «Марий пӧртыштӧ»).
Примерлан ончыктымо корнылаште поэзийын чыла йодмыжым моштен да тӱрыс шуктымо. Чатка йӱкпералтыш (ритм) да сай рифме, марий йылмын сылнылыкше да, тӱҥжӧ, почеламут корнылашке моштен тӱрлымӧ кӧргӧ чон шижмаш улыт. Кузе сымыстарат, мутлан, Игорь Поповын «Шоҥешталтше ушмен пураже» але Анжела Кибардинан «Марий пӧртысӧ кинде-шинчалже». Кеч Анжелан кинде-шинчал сӱрет образшым у манаш ок лий, тыгай почеламут эше В.Абукаевынак лийын ыле. Туге гынат шке гыч каласаш тыршымаш шижалтеш.
Шке гыч каласаш тыршымаш, але марте кучылтдымо ой-савыртыш ден сын-сӱретым (образым) кучылтмаш нерген самырык-влаклан нигунамат мондыман огыл. Да эше рвезынекак шке кӧргыштӧ редактор шижмашым кушташ кӱлешак. Ик почеламутымак, ик куплетымак, ик корнымак уэш-пачаш ончаш, тергаш, тӧрлаташ ӧрканаш ок кӱл. Тыге шкеак шкендын йоҥылышетым, экшыкетым ужаш да кораҥдаш тунемат. Тидыже самырык возышо-влаклан (тыгак кӱшнӧ ончыктымо ӱдыр-рвезе-влакланат) эше ок сите, шонем. Кумылыштым волташ огыл манын, авторыштым каласыде, икмыняр корнылам ончыктем.
А кӧ темла гын кӱчым вӱдым,
Туддечын савырнен каят.
Кӱчымӧ манманак ыле.

Йӧратем шочмо мландемым,
Лишыл родо-тукымем.
Йӧратем Марий Элемым,
Марий йылмым йӧратем.
Икымше корнысо шочмо мутышто почеламутын йодмыж почеш йӱкпералтыш кокымшо слогыш возаш йодеш. Тыге лийшаш огыл. Сандене вес мут кӱлешак ыле. Мутлан — шӱмбел: йӧратем шӱмбел мландемым. Тыге ритмике тӧрлана. Но ты корнылаште эн экшыкше весе — тыште поэзийын ямже уке. «Йӧратем» да «йӧратем» манме дене гына тиде ям ок шоч. Йӧратымаш кумылым сылне сӱрет, образ манме гоч почын пуаш тыршыме уке. Простан каласыме ой-шомакыштат шкешотан, ойыртемалтше интонаций кӱлеш, лудшын чонжым мо дене гынат авалтыже.

Кычалеш келге вӱдым ший кол,
Айдемат шке пиалжым муеш.
Сай шомакым эрежак от кол,
Кеч эҥертыме вачыш шуеш.
Марий грамматикын йодмыж почеш муэш, шуэш манын возыман. Тӱжвач ончалмаште тыгай кырча-марча экшыкат возышо еҥын чумыр возымо культуржо нерген ойла, тудлан ӱшаныдымашым луктеш. Пытартыш корно — «Кеч эҥертыме вачыш шуэш» — эше кокыте шонымаш-сӱретым шочыкта. Эҥертымаш кушко шуэш (вашмут: ваче марте) манынат умылаш лиеш, а автор, конешне, вачышке эҥерташ шонымо нерген ойла.
Кеч-мо гынат, марий самырык поэзийна улмо нерген ме кызыт пеҥгыдынак каласен кертына. Но ик кугу зиянже — рвезе-влак пеш шагалын возат. Нылле утла лӱм гыч гыч кокытым веле — Игорь Попов ден Владимир Матвеевым — ӱшанле возышо семын палемдаш лиеш. Молышт ӱдыр улыт. Сай поэтессе марте кӧ кушкын шуэш, кызыт каласаш моткоч йӧсӧ.
А самырык марий прозо нерген мутым лукташат йӧсӧ, шонем. Прозым возышо-влак коклаште 40 ияш марте уке, манаш лиеш. А вет прозо — сылнымутын рӱдыжӧ, пеҥгыде негызше. Тиде негыз пыта гын, пӱтынь сылнымутат шалана. Ик поэзий дене гына серлагаш ок лий.

Геннадий Сабанцев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: