"Кузе илет, эрвел марий?" рубрик, 2015 ий, Идым тылзын 21-ше кечыже

Урал мландын Кӱркеде ялыштыже

Статьян авторжо Анастасия Эманова

«Шийгорнына» Арти районысо Кӱркеде ялышке миен шуо. Урал мландым шергал эртена, теве вашлиймашна 11 майыште лач тыште мучашлалте.

Школыш пурат — рушаҥыт, уремыште марла мутланат

«Ой, Урал кундемем,

Тыланет – чон мурем.

Да шӱмем курымлан пӧлеклем.

Ой, Урал кундемем,

Тый кодат пеленем,

_DSC7264Кеч торашке ужаш мый каем», — тыге мурат Вячеслав Петровын Урал нерген возымо мурыштыжо, а семжым Валерий Садретдинов келыштарен.

Чынак, Урал чоным авалтыше курыкан вершӧр. Тыште курык дене мутланаш лиеш, а йоҥгыдо пӱртӱс лоҥгаште марий йӱк шергылтеш.

Ялыш кудал пурена, мемнан чоннам вургыжмаш авалта. Молан шонеда? Кугезына-влакын корнышт дене эртена да садлан, очыни. Могай торашке каеныт. Пачаш-пачаш ты шонымаш ушышто пӧрдеш. Кӱркедышке нуно 1675 ийыште толыныт, маныт. Пич чодыра, курык гоч, эҥер вӱд дене кусненыт. Тунам корнат лийын огыл, лач ик эҥерым вончен, весыш пуш дене кӱзеныт. Шке пӱрымашыштым пӱртӱс вий дене араленыт.

Урал вел марий вургемым чиен, пуйто шочмо сурт воктене ава семын мемнам Зоя Ивановна Яметова вашлие. Ик ганат вашла ужын огынал, а тудын чонжо гыч тугай порылык велеш, ӧндал-вӱчкен, клубышко пуртыш. Тынар кужу корным эртенна гынат, нимогай нойымашым огына шиж, шинчаштына тугак куан тул йӱла.

Концертым ончаш толшо еҥ-влак дене илыш, марий еҥын ончыкылыкшо нерген мутланышна. «Кугарня» газетын шуктен толмо поро сомылжым мокталтышт, тидыже адакат кумылым нӧлтале.

Утларакшым Зоя Ивановна деч ялын илышыж нерген йодыштым. Вет тудо 30 ий утла тӱҥалтыш класслаште туныктен, шинча ончылныжо ялын пӱрымашыже эрта. «Кӱркедыште школышто 20 ий ончыч марий йылмым туныктеныт. Ынде йоча-влак школыш пурат – рушаҥыт, а уремыш лектыт — марла мутланат.

Чонна коршта марий йылме йомын толмылан. Ялыште чылан марий улыт, йоча-влак уремыште пырля модыт, кутырат, клубыш ансамбльыш, тӱрлӧ кружокыш коштыт. Лач ИКН предметлан ӱшан. Тудым Марина Викторовна Шалкеева вӱда. Марий йӱла, чием, тӱр дене палдара, презентацийым эртара. Шочмо йылме предметым туныктымым чарныме шотышто Свердловск областьысе образований министерстве пеҥгыдемден. Икманаш, йоча-влак марла мутланат, а урокышто ойлен шинчаш программыште шагат ок пуалт. Кӱркедыште клуб пашаеҥ-влак кугу сомылым ыштат, мыят ынде 16 ий лиеш, илаше-влакын ансамбльышым вуйлатем», — палдарыш Зоя Ивановна.

Марий йылмым да тӱвырам шке аралаш тыршат

«Тошто муро» ансамбльыш 50-70 ияш ковай-влак коштыт. Ожнысо муро-влакым, сӧй годсым мурат. Клубым вуйлатыше Светлана Семеновна Петрова «Муро памаш» ансамбльым чумырен, тушко иктаж 20 наре еҥ коштеш. Худрук Татьяна Трофимовна Антонова йоча-влак дене пырля марий шӱлышым арален толеш. Тыште тыге: школыш коштшо ӱдыр-рвезе-влак тунем пытарымешкышт ансамбльыш коштыт. Шукын унала толмышт годым пырля шогалын тавалтен колтат. Тыге нине ӱдырамаш-влак Урал велне марий тӱвырам нӧлташ да арален кодаш полшат. Чыла вере Кӱркеде гыч толшо коллективым куанен вашлийыт. Эсогыл Зоя Ивановна Яметова гын 2013 ийыште Францийыш шумеш миен, тушто марий чием, тӱр да тӱвыра дене кылдалтше мастер-классым пуэн. Агавайремыште пагалыме уна улыт. Арти районын ик эн уста коллективше тӱвыра поянлыкым, фольклор мурымашым калык ончыко луктеш. Кеч-куш лектыт гынат, марий выставкым коштыктат, кидпашаштым ончыктат, тыгак марий лукым чумырат. Вот могай йӧратымаш марий улмо лӱмым чапландара. Марий Эл гыч тыгай чолга еҥ-влаклан полыш лиеш гын, родо-тукым кыл ӱмырешлан кодеш ыле. Марий книга, у савыктыш-влак ӧрдыж кундемыште илыше-влаклан эреак кӱлыт, кид йымалне кучылташ материал лиеш гын, школышто марий йылмым туныктымо деч поснат тудым вияҥден колтат ыле. Кызыт газетлан эҥертат, мом чумырымыштым кучылтыт.

2009 ийысе перепись почеш, Мараканово ялыште илыше-влак дене пырля чылаже 454 еҥ избиратель лийын, а такшым ялыште илалшырак да йоча-влак да тыштак пашам ыштыше-шамыч илат. Шукын Екатеринбургыш вахте йӧн дене пашам ышташ коштыт. Пӧртым чоҥат, вес вере илаш каяш огыт шоно. Ял чынжымак, сӧрал, уремжат кумда, ару. Шке илемыштым марий-влак моторын кучат. Иктаж-кӧ суртым чоҥа гын, тӱшкан полшат, негыз гыч тӱҥалын, вуйым петырен шындымеш тыршат.

«Мемнан Урал вел мурышкына башкир калыкын семже, ала, мӧҥгешла, нунылан мемнан сем шыҥен пурен. Садлан мурым колыштат, икгайлык уло. Ме мураш-кушташ гына огыл, пашаланат уста улына. Колхоз, совхоз лийышт ыле гын, тушко пашаш кошто лектеш ыле, кызыт пасушто чодыра кушкеш. Ялозанлык пытен толеш. Туге гынат кажныже сурт вольыкым куча. Куд уреман ялна гыч кок кӱтӱ посна коштеш, ожнырак яллан кум урем гыч кӱтӱ лектеш ыле. Екатеринбург ола деч 200 меҥге ӧрдыжтӧ улына, тушто шуко марий еҥ еш пиалжым муын, пашам ыштен ила. Чолгарак-влак ялым огыт кудалте, садлан ӱшанена: шоҥгырак-влак эше илат гын, кушкын толшо тукым марий йылмым палаш тӱналеш», — мане Зоя Ивановна

Кӱркедыште Виктория Тихонова ден когылянна марий костюмым чиктышт да уло концертым меат Урал вел чием дене эртарышна, кудашмат ыш шу. «Шуматкече» ансамбльын кажне мурыжым рӱж совен колыштыч. Вӱдышына журналист Денис Очиев калык дене туге мутланен мошта, пуйто кажне вере мемнан деч ончыч толын да палыме лийын коштын. Фотограф Иван Речкин шке сомылжым шуктен, ялыште сӧрал верым войзен, шарнаш ситыше снимке-влакым ыштен. Паледа, йолташ-влак, Урал мландын порылыкшо, аралтышыже да йӧратымашыже мемнан чоныштына ӱмырешлан илаш тӱҥалеш. Тау, Кӱркеде яллан, тусо калыклан. Илыза, тӱзланыза да марий улмыда дене тыгак кугешныза.

Татьяна Пчёлкина.

Иван Речкинын да клубын архивше гыч налме фото-влак.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: