"Кузе илет, эрвел марий?" рубрик, 2015 ий, Шыжа тылзын 16-шо кечыже

Шым чевер деч эн чеверже

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

БИКЧыла гаяк поэт шочмо-кушмо вер-шӧржылан пӧлеклалтше почеламутым возен. Анатолий Бикат шӱмбел Пӱрӧ кундемжым ятыр возымаштыже ушештарен. Ик миниатюрыштыжо серен:
Ты тӱняште лийын, маныт,
Орыктарыше шым чевер.
Шым чевер деч эн чеверже –
Мыйын шочмо-кушмо вер!
Поэт Анатолий Иванович Бик Пошкырт элын йӱдвелныже, Мишкан район Пӱрымучаш (рушлаже – Бирюбашево) ялыште, 1915 ий 19 декабрьыште кресаньык ешеш шочын. Тунам ты ял Пӱрӧ (Бирск) уездысе Новотроицк волостьыш пурен.
Мыйын шочмо Кучывай ялемат ты районыштак, но тудын вес лукыштыжо верланен. Кугорно дене каяш гын, мемнан дечын Пӱрымучаш марте иктаж 65 меҥге лиеш.
Марий калыклан уста мурызым шочыктышо ялыш икымше гана 1982 ий кеҥежым миенам. Тунам поэтын Тоймет шольыжо ила ыле. Тоймет Иванович Бикмурзин сар деч ончычак Эльян селасе марий педучилищым тунем пытарен. Тулан ийлаште Уралысе военный заводышто пашам ыштымыжым шотлаш огыл гын, тудо ӱмыржӧ мучко биккйоча-влакым туныктен манын кертына. Школ паша деч ойырлыдеак, Бирск оласе учительский институтым окен пытарен, историк дипломым налын. Пӱрымучаш школышто тыглай туныктышат, завучат, директорат лийын. Тоймет Иванович мурызо изаж нерген ятыр оҥайым каласкалыш.
Кодшо кеҥежым мый Пӱрымучашыш эше ик гана миен савырнаш шонышым. Да кумылем шукталте. Пӱрӧ вӱдын йоген лекме верыш ончалаш амалжат уло: А.Бикын ош тӱняшке толмыжлан тений, кок тылзе гыч, ик курым темеш.
Анатолий Иванович шочмо ялжым пытартыш гана 1979 ий кеҥежым ужын, а вес ийжылан, 25 декабрьыште, шӱмжӧ кырымым чарнен. Тунам поэт 65 ийым темен гына улмаш. 1972 ийыште ялыш толын кайымыж деч вара тудын нерген шарнымаш шотан очеркым серен («Марий коммуна», 1972 ий 14 ноябрь).
Ялысе школышто ныл классым пытарыме деч вара Бикмурзин умбакыже тунем кертын огыл – ныл ий ача-аважлан кресаньык пашаште полышкален. «А тунемме пешак шуын, — шарналтен вара поэт. – Адакше лудаш пеш йӧратем ыле. Кидышкем могай-гына кагаз падыраш логалын огыл, чыла окенам. Книгам серыше-влакым пеш ушан еҥлан шотленам».
Жап эртыме дене тудо шкежат книгам луктедаш тӱҥалын. 1930-шо ийлаште «Илыш муро» ден «Мыйын шӱдырем» почеламут ойпогыжо-влак савыктатыныт. Сар ийлаште поэт фронтышто лийын. Балтике теҥыз лишне кредалме годым офицер А.Бикмурзин чот контузитлалтынат, мӧҥгӧ колтеныт. Сеҥымаш деч вара поэт Марий пединститутым тунем пытарен, умбакыже уло вийжым сылнымут пашалан пуэн. Утларакше почеламут ден поэмылам возен, тыгак савыктен «Те тулык огыдал» пьесым да «Тул-вӱд вошт» романым.
Шочмо кундемыштыже Анатолий Бикым пеш аклат, пагалат. Пӱрымучаш школышто тудлан пӧлеклалтше музейым ыштыме. Кӱлеш материалым землякыштын илымыж годымак чумыраш тӱҥалыныт. Туныктышо-влакын йодмышт почеш Бикын йолташыже-влак автографан книгаштым, поэт нерген шарнымашым серен колтеныт. 1983 ий шошым куд тунемше (ныл рвезе да кок ӱдыр) да музей пашалан вуйын шогышо педагог Г.Байрамов документ ден материал-влакым кычалаш Йошкар-Олашке лӱмын толын коштыныт. 1995 ий декабрьыште, Бикын шочмыжлан 80 ий темме годым, тудын тунемме школ пӧрт пырдыжеш мемориал оҥам пижыктыме. Тушан возымо: «Здесь в 1924-1928 гг. обучался поэт А.Бик (Бикмурзин Тоймурза Бикмурзинович)».
- Школна кыдалашлан шотлалтеш, но тений мемнан дене 10-шо ден 11-ше класс-влак уке улыт, — ойлыш директор Игорь Алексеевич Ибаев. – Икшыве-влак Пӱрымучаш ден Козаш ялла гыч тунемаш гыч коштыт. Нине кок ял шукертак иктыш ушнен, нуным асфальт кугорно пӱчкын эрта. Икымше-индешымше класслаште 60 ӱдыр ден рвезе тунемыт. Тылеч посна 18 икшыве школ пеленысе садикыш коштеш. Мемнан дене 10 туныктышо пашам ышта. А музей нерген ойлаш гын, тудын верч самырык педагог, марий йылме ден литературым туныктышо Алена Даниловна Султанова вуйын шога. Шочынжо мемнан районысо Нерге ял гыч, ончыч Калтаса районышто пашам ыштен…
Игорь Алексеевич тыштак шочын-кушкын. Бирск оласе пединститутын (кызыт – Башкир университетын филиалже) физике-математике факультетшым тунем пытарен. Школын педколлектившым 2005 ий годсек вуйлата, а тылеч ончыч лу ий тыглай туныктышо лийын.
Кызыт Пӱрымучашыште лӱмлӧ земляк, поэт-фронтовик, ныжыл лирик, уста кусарыше Анатолий Бикын кугу юбилейжым вашлияш ямдылалтыт. Тиде литератур пайрем вашеш Йошкар-Олаште мурызын илыш-корныжлан да творчествыжлан пӧлеклалтше «Йолгорно» книга лекшаш.

Гельсий Зайниев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: