"Мыланна латкудыт" рубрик, 2016 ий, Шорыкйол тылзын 22-шо кечыже

Интернет куп гай шупшеш

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Тӱрлӧ компьютерный информационный технологий чарныде гаяк вияҥеш. Кызытсе саманыште интернет деч посна илаш огешат лий. Ынде кинотеатрыш, театрыш але концертыш кошташ, библиотекыште шагат дене шинчаш, кевытыш тувырым налаш каяш огеш кӱл. Чыла тиде интернет йӧным пуа.

Информационный технологий курымышто у “чер” вияҥын – “интернет-зависимость”. Тудо поснак чот подростко-влакым авалта.

iТиде проблеме нерген психолог Ольга Николаевна Завойских каласкала.

- Мо тугай интернет-зависимость? Эн ончыч тиде — интернет сетьыш чӱчкыдын пурымаш да утыждене ятыр жап тушто “шинчымаш”. Южо психологический мутерыште интернет-зависимостьым психике пужлымаш семын умылтарыме.

Тыгай зависимостьым икмыняр критерий почеш палаш лиеш. Психологический симптом-влак коклаш пурат: компьютер ончылно шинчыме годым подростко куана, сеть гыч ятыр жап лектын огеш керт, чын йолташыже-влак дене вашлийме олмеш соцсетьысе “йолташ-влаклан” возкала. Компьютер ончылно ок шинче гын, вашке сыра. Тунеммаште почеш кодеш.

А физический симптом-влак тыгай улыт: вуйжо, тупшо чӱчкыдын корштат, шинчаже ноя, омо уке, йоча жапыштыже кочкаш монда.

Интернет сетьыште тӱрлӧ йодышлан вашмутым муаш лиеш. Тидын дене тудо йоча-влакым сымыстара. Но интернетым кучылтмо годым подростко шонымым да тунеммым чарна, тидын олмеш тудо чыла информацийым сетьыште кычалаш.

Конешне, иканаште интернет-зависимый лияш ок лий. Интернет сетьыште жапым эртарыме але компьютер модыш дене модмо годым йоча куана. Тудлан тушто чылажат: графике, йӱк да молат — келша. Тидлан кӧра тудын вес ганат модыш дене модмыжо але сетьыш пурымыжо шуэш. Ача-ава тореш улыт гын, икшыве интернет-клубыш шолып кошташ, урок гыч каяш тӱҥалеш. Йоча шижынат ок шукто, интернет тудлан эн сай “йолташ” лиеш.

Интернет йочан тазалыкшылан кугу эҥгекым конден кертеш. Ик психолог 12-18 ияш икшыве-шамыч дене шкешотан экспериментым эртарен. Кандаш шагат жапыште подростко-влаклан ны компьютер, ны телевизор ончылно шинчаш, ны телефон гоч интернетыш пураш лийын огыл. Олмешышт тӱрлӧ семӱзгар дене шоктен, сӱретлен, книгам лудын, кидпашам ыштен кертыныт. 68 участник гыч кум йоча веле экспериментым мучаш марте эртен. Шукышт кандаш шагатыште мом ышташ лийме нерген пален огытыл, тидлан кӧра тургыжланаш тӱҥалыныт. Чылан манме гаяк мален колташ шоненыт, но ушышкышт тӱрлӧ осал шонымаш пурен. Эксперимент пытымеке, 14 подростко социальный сетьыш вигак пурен, 20 еҥ йолташыже-влаклан йыҥгыртен, а кумытын – ача-аваштлан, 5 йоча унала каен, а молышт телевизорым онченыт я компьютер модыш дене модыныт.

Ӱмаште Йошкар-Оласе Бауманский лицейыште 4-ше классыш коштшо йоча, пырля тунемше-влак могай амаллан кӧра интернетыште ятыр жапым эртарат пален налаш манын, анкетированийым ыштен. Йоча-влак мӧҥгысӧ пашам ямдылаш, йолташ-шамычлан соцсеть гоч возкалаш, тӱрлӧ пайдале информацийым кычалаш да компьютер модыш дене модаш интернетым кучылтыт. Интернет-зависимостьым ик йочанымат шекланыме огыл.

Кызытсе илышыште компьютерым кучылтде ок лий. Ача-ава-влак, йочада могай сайтыш пурымыштым, компьютер ончылно мыняр жап шинчымыштым эскерышаш улыда. Интернетыште тӱрлӧ пайдале огыл информаций улмо нерген умылтарыза.

Компьютерышкыда келшыше программым келыштарыза, тудо йочан интернетыште мыняр жап лийын кертмыжым эскера да ты жап эртымеке, компьютер шке йӧра.

Виртуальный тӱняште илен, илышын тамжым шижаш ок лий. Садлан йоча-влак, яра жапыште утларак йолташда-влак дене вашлийза, пӱртӱс лоҥгаште коштса, чон-кумыл пашадам ыштыза.

Алевтина Чиркова:

- Эргым 16 ияш. 10-шо классыште тунемеш. Шке таҥаш ӱдыр-рвезе гаяк телефонжо гыч интернетыш пурен кертеш. Мӧҥгысӧ пашамат тетрадьыш ок возо, доска гыч телефонышкыжо сниматла. Мӧҥгыштӧ, чыла сомылым ыштен пытарымеке, компьютер ончыко шинчеш.”Вконтакте” социальный сетьыш утларак чӱчкыдын пура. Пытартыш жапыште интернет полшымо дене тӱрлӧ фильмым онча. Компьютер модыш дене шуэн модыш. Тидыже мыйым лыпландара. Интернетыште мыняр жап шинчымыжым ом эскере. Эргымлан ӱшанем, палем, тудо кӱлеш да пайдале информацийым веле лудеш.

Наталья Сергеева:

- Интернетыш кажне кечын гаяк пурем. Утларак “Вконтакте” сетьыш. Тушто йолташем-влак дене тӱрлӧ темылан мутланена, вашлияш кутырен келшена, мӧҥгысӧ пашам ыштыме шотыштат каҥашена. Тунеммаште, тӱрлӧ презентацийым ямдылымаште, литературым кычалмаште Интернет — сай полышкалыше.

Тыгак тӱрлӧ спортивный сайтлаш пурем да фильм-влакым ончем.

Тест

Кертат мо интернет деч посна илен?

Шуэн” вашмутлан – 1 балл, “южгунам” – 2 балл, “чӱчкыдын” – 3 балл, “эре” – 4 балл.

1. Интернет сетьыште шонен пыштыме деч утларак жап шинчымыдам чӱчкыдын шекланеда?

2. Интернетыште жапым утларак эртараш манын, мӧҥгысӧ пашадам чӱчкыдын огыда ыште?

3. Йолташда-влак дене вашлийме олмеш Интернетыш чӱчкыдын пуреда?

4. Соцсеть гоч у йолташ-влакым чӱчкыдын кычалыда?

5. Компьютер ончылно ятыр жапым эртарымылан кӧра палымыда-влак тендам чӱчкыдын вурсат?

6. Интернетыште шуко жап лиймылан кӧра тунеммаште кодыда?

7. Иктаж-могай вес пашам ышташ тӱҥалме деч ончыч электронный почтыдам чӱчкыдын ончалыда?

8. Интернетыште могай информацийым лудмыда нерген йодышлан чӱчкыдын ынеда вашеште?

9. Тӱрлӧ тургыжландарыше йодыш нерген мондаш манын, сетьыш чӱчкыдын пуреда?

10. Интернетыш пураш чон вургыжын вучеда?

11. Интернет деч посна илышда йокрок да оҥайдыме лиеш манын чӱчкыдын шонеда?

12. Сетьыште лийме годым иктаж-мо але иктаж-кӧ мешая гын, чӱчкыдын сыреда, йӱкым кугемден ойледа?

13. Сетьыште йӱдым улмыда годым омыда чӱчкыдын йомеш?

14. Интернетыш пурен огыдал гынат, тушто “шинчеда” манын чӱчкыдын шонеда?

15. Интернетыште шинчымыда годым “эше икмыняр минут…” манын чӱчкыдын ойледа?

16. Сетьыште шагалрак шинчаш шонеда, но арам. Шуко гана тыге лийын?

17. Ача-авалан интернетыште шинчыме жапда нерген чӱчкыдын шойыштыда?

18. Интернетыште огыдал гын, кумылда чӱчкыдын вола мо?

Баллым шотло:

18-45 балл – шкендам контролироватлен моштеда, интернетыш кӱлеш годым веле пуреда.

46-53 балл – интернетым чӱчкыдын кучылтыда, но шкендам контролироватледа.

54-72 балл — интернет деч посна илен огыда керт. Реальный ден виртуальный тӱням ойырен огыда мошто.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: