"Марий йӱла" рубрик, 2016 ий, Пургыж тылзын 5-ше кечыже

Монча кува, монча кугыза…

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Ожно тиде олмышто тошто шем монча шинчен. А кызыт изирак пӧрт гай чапле ош монча моторлана. Арняште ик гана, шуматкечын, тӱньыкшӧ гыч шикш лектеш — еш мончаш пураш ямдылалтеш. Мончаже у, но озаже-влак тоштак кодыныт: Монча кува ден Монча кугыза. У мончаште тошто оза-влакетым пешыжак огытат ушештаре ала-мо: так, писын-писын мушкылт лектыт да йӧра веле. А монча кува-кугыза туштак шып илат…
- Эх-ох-ой, нине самырык-влак кеч тылзылан ик гана мемнам ушештарашет. Мончаш пурымышт годым, вӱдым шокшо кӱ ӱмбак шумекышт, «Монча кува-кугыза-а-а, тендан лӱмеш шокшым пуэна-а-а» манашет. А «Осал шӱлыш деч аралыза-а-а, сай, таза лияш полшен шогыза-а-а» маныт гынже, вигак полшаш пижына ыле, — Монча кува ойгыра.
- Молан тунар ойгыреда? Суртоза ден ешыже ӱмбал лавыраштым мушкын лектыт да йӧра веле, — тутло пушан шовын моклака келесырланен пелештыш.
- Монча — айдемын капшым мушмо гына огыл, эше кӧргӧ чоным эрыктыме вер. Садлан мончаш пурымо пашамат шот дене эртарыман, — каласыш Монча кугыза.
* * *
Кенета тӱжвалне йӱк-йӱан тарваныш. Теве монча омса почылто, озавате элте пум нумалын пуртыш, коҥга пелен пыштыш. Почешыже — шоҥго-шоҥго ӱдырамаш.
- О-о-о, — Монча кува-кугыза иканаште ӧрын кудалтышт. — Тиде мемнан йӧратыме шоҥго суртозаватынас! Мӱндыр кундемыште илыше ӱдыржӧ дек каен ылят, тушанак кодын. Тетла нигунамат огына уж шонышна. Тугеже таче тыште мыланна паша лиеш!
Шоҥго суртозавате пугомыля-влакым коҥга кӧргышкӧ шӱшкаш тӱҥале. Шкеже лым лийде ойла:
- Шешке-е-е, тыгай паша лийын кайымеке, вигак мыланем увертараш огеш лий ыле мо? Теве кок кечым арам йомдарыме. Эше «Монча коҥгаш олташ куэ пуым кучылтман» манмым йӧршынак монденда, коеш. Уна, тый вес тӱрлӧ-влакымат пуртенат. Куэ пуым кондо, тидыжым мӧҥгеш наҥгай. Тумо пуым олтымо дене монча куатле, но ӱпшан лиеш — аҥыртарен кертеш.
Самырык озавате лектын кайыш, шоҥгыжо теҥгылеш шинче, йырваш шымлен ончале.
- Эх-ох-о-о-ой, нине самырык-влак адак Монча кува ден Монча кугызалан вӱдым вӱдгоркаш шынден коден огытыл. Тыге гын Монча кува-кугыза вес вере лектынат каят.
Самырык озавате элте пуым нумалын толын пурыш. Шоҥго ӱдырамаш коҥгаш олташ угычын ямдылкалаш пиже, шкеже лым лийде пеле йӱкын ойла:
- Кугурак уныкам лӱмеш мончам олтем. Монча кува, Монча кугыза, куатлым, тамлым ышташ полшыза. Уныкам изишак черланен кудалтен, тӧрлаташ полшыза. Кӧргыж гыч чержым когартен лукташ полшыза. Осал шӱлыш деч аралыза. Сай, таза лияшыже серлагышым йодам.
- Суртозанан кугурак эргыж дене ала-мо тугай лийын каен, векат. Тугеже таче тудым мӱндыр кундем гыч толшо шоҥго суртозаватына мончаш пурташ тӱҥалеш, — эн ондак Монча кугыза тогдайыш. — Таче шоҥго суртозаватына кузе кӱлеш, туге мончаш пурташ тӱҥалеш, садлан тиде суапле пашаже сайын шукталтше манын, чыланат полшена, икшывыжын тазалыкше верч тыршаш тӱҥалына.
Теве кукшо ужар лышташыж дене коштыртатен, монча кӱвар ӱмбаке куэ выньык толын возо. Икмыняр шагат гыч шокшо монча ямде лие.
- Тылат, куэ выньык, эн кугу ӱшан. Садлан суртозанан эргыжын капше ӱмбалне кӱлешланат-оккӱлланат утыжым ит тӧрштыл. Шоҥго озаватына, шокшым пуымеке, эн ондак икшывын шӱргыж пелен, пушкыдо да шокшо лышташетым шаралтен, шып гына шогышаш улат, — туныктен ойла Монча кува.
- Тыште тыйын пушкыдемше лышташет-влак гоч шокшо южым кӧргышкӧ налашлан шӱргӧ пелен икмыняр жап шы-ы-ып гына шогышаш улат. Кӧргыш налме эм пушан шокшо южет черым да моло кӱлеш-кӱлдымашым вик когартен пышта. Лупшаш эркын йолварнявуй гыч тӱҥал да, тугак шыман лупшен-лупшен, кӱшкыла кӱзӧ. Вара тыгак кидше гыч лупшо. Тидын дене икшывын могыржым пушкыдемдет, — туныкта Монча кугыза. — Варажым тупшым туржын нал, кыдалжым, кидвургысо да йолвургысо чогашылжым ит мондо. Тидын дене тый суртозанан эргыжын кӧргыж гыч кӱлеш-кӱлдымашым поктен луктат. Пытартышлан вуймучаш гыч йолмучаш марте куржын воло да лозырген вочшо чыла чер ден осалжым поген нал. Кажне укш мучашет, кажне лышташ пырчет шкеныштым чаманыде тыршышаш улыт. Йоген-кӱрышталт пытат манын, ит ойгыро, вес мончалан садак у выньыкым пуштылыт. А тыйым сайын гына поген пыштат.
Черет моло-влак декат шуо.
- А те, шовын ден мушкыш, суртозанан эргыже ӱмбач лавыра ден пӱжвӱдшым веле огыл мушкын колтеда, шылын кодшо осал ден черымат, уда шонымашымат, шинчавочмымат поктен колташ полшеда, — ешарышт Монча кува-кугыза.
- А мый мом ыштышаш улам? — коҥга ден вӱдгорка йӱкыштым луктыч.
- Тый, коҥга, шокшым пуымеке, тамле пушым да куатле южым гына пӧлемыш лукшаш улат. Шокшетым ит чамане, тыйын виян шокшет икшывын кӧргыж гыч чержым когартен лукшо, садлан пызь-зь да позь-зь йӱкым луктын ит шогылт. Вик пу-у-уш-ш-шт ыштен, тамле южетым кӱ ӱмбачынет тӱжвакыла пӱргал лук. А тый, вӱдгорка, шокшым пуаш ямдылыме годым йоҥылыш йӱштӧ вӱдым ит коштал. Йӱштӧ вӱд мончан чыла тамжым, шокшыжым нимолан йӧрдымым ышта. Садлан пален лий, шокшо кӱ ӱмбаке шокшо вӱдым гына кышкышаш улат.
* * *
Теве шоҥго суртозавате мончаш пуртымо пашам тӱҥале.
- Ош Кугу Юмо, Монча кува, Монча кугыза, тендан лӱмеш шокшым пуэм, тазалыкым-эсенлыкым, уш-акылым, перкелыкым йодам: шканем, икшывем да уныкам-влаклан, родо-тукымем да шочшем-влаклан, сурт-оралтемлан, вольык-кайыквусемлан, пакча емыж-саскамлан, — мут-влак дене шоҥго ӱдырамаш кӱ ӱмбак шокшо вӱдым чо-о-ош-ш-шт! шоктен шуыш. Коҥга, пу-у-уш-ш-шт! ыштен, куатле южым пӧлемыш пӱргале. — Кочыжо кайыже, тамлыже кодшо. Осалже кайыже, сайже кодшо, — ой дене монча омсам изишлан почо.
Монча кӧргӧ тамле пуш дене теме. Тиде ӱпшыштӧ чылажат уло: шокшо кӱ, коҥга, кермыч, пушеҥге киш, монча пырдыжысе смола, тӱрлӧ шудо да пеледыш пуш.
- Монча кува, Монча кугыза, кугурак уныкам лӱмеш шокшым шуэм. Шокшым пуаш ямдылыме вӱдыш лӱмынак нылле ик тӱрлӧ пеледыш ден олыкысо эм шудым пыштенам, садлан тиде вӱд нылле ик тӱрлӧ пушан да нылле ик пачаш куатан. Монча кува, Монча кугыза, уныкамлан тазалыкым-эсенлыкым йодам. Уш-акылже волгыдо лийже, шонымашыже поро лийже, шӱм-чонжо шокшо лийже, кид-йолжо таза лийже, — шокшо вӱд коҥгасе кӱ ӱмбаке миен шуо ма, уке ма, адак пу-у-уш-ш-шт! шоктен, шокшо пар кышкалалте. Монча кӧргӧ эше ик гана тамле пӱртӱс пуш дене теме. — Теве тиде шокшо вӱдешак куэ выньыкым пуштылам. Тиде выньыкым тугай верыште ямдылыме, кушто нигунам пий оптымо, пырыс магырыме, еҥ-влакын вурседылме-каргашыме йӱкышт шоктен огыл, кушто кеч-могай кушкыл-пушеҥгат Чодыра озан юзо шӱлышыж дене шыҥдаралтын. Тиде выньыкын кажне укшыжо, кажне лышташыже Пӱртӱс аван пуымо вий-куатшым поген, яндар ю шӱлыш дене темын. Куэ выньык, тыят уныкамлан вий-куатетым пуэн шого да ю шӱлышет дене кӧр-гыжым эрыкте, чержым когартен лукташ да поктен колташ полшо.
Эше ик гана шокшо кӱ ӱмбаке вӱдым чош-ш-шт! шуыш.
Теве куэ выньык шкенжын пашажлан пиже. Шоҥго озавате, ойлен-ойлен, лӧкамбалне кийыше уныкажым выньык дене эркын лупшаш тӱҥале:
- Ош Кугу Юмо, Монча кува, Монча кугыза, кугурак уныкамлан тазалыкым-эсенлыкым пуэн шогыза. Уш-акылже волгыдо лийже, шонымашыже поро лийже, шӱм-чонжо шокшо лийже, кид-йолжо таза лийже. Осал ваштареш шогымыж годым рывыж гай чоя лийже, маска гай патыр лийже, пире гай писе лийже, ушан лийже, шотан лийже. Куэ выньык, Пӱртӱс Аван пуымо вий-куатшым иктыш чумырен, уныкамын кӧргыж гыч осал черым, еҥ шинчавочмым, тӱрлӧ кӱлеш-кӱлдымашым поктен лук, капкылжым тӧрлаташ полшо.
Шочынава, уныкамлан ош тӱняш толаш полшенат. Кызытшымат изи икшывын аралтышыже улат. Пешак сӧрвален йодам: осал черым поктен колташ полшо. Кид-йолжылан, чурийвылышыжлан, капкылжылан тазалыкым пу. Шӱм-чонжылан чон ласкалыкым, ӱшаным пу.
Вӱдава, уныкам ӱмбачын мушкын колтымо лавыраж дене пырля тӱрлӧ чержым, осалжым, еҥ шинчавочмым мӱндыр-мӱндыр еҥ коштдымо верыш йоктарен наҥгай.
Мардежава, уныкамын осал чержым мардеж игет-влак дене пырля мӱндыр-мӱндыр кундемыш, кумло кум вӱд гоч кумло кум мланде шеҥгеке еҥ коштдымо верышке пӱтырен наҥгай.
Йӱдводыж, тыйымат сӧрвален йодам: уныкамын йӱд омыжым арален шого, ласкан малашыже эрыкым пу. Вуй ӱмбачынже осал шӱлышым кораҥде, олмешыже сай, волгыдо шӱлышым кондо да тыныс омыжым арале.
* * *
Таче мончаште выньыкын «пайремже». Нигунамат тыге толашыдыме выньык куанен веле. Эх, куржталеш вет: ӱлыч кӱшкыла, кӱшыч ӱлыкыла, туп, оҥ, кидвурго, йолвурго. Шке семынже кӱлеш мут-влакым пелештенак шога: «Тӱжем лышташем дене, тӱжем укш мучашем дене лупшем да могай черже, осалже, шинчавочмыжо уло — чылажымат кырен луктам да лӱдыктен-поктен колтем». Теве выньык нойыш ала-мо, пытартыш гана ик йырым куржтал савырныш, икшывын могыржо ӱмбач лозьырген вочшо черым, осалым да молымат погалтен нале, шып гына тӱжваке, монча ончыко, лектын возо.
Ынде черет шовын ден мушкыш дек шуо. Эх, коктынет тыршат-толашат: шылын кодаш тӧчышӧ-влакетым кычал муын кожен луктыт. Тидын годымак кӱлеш мут-влакымат пелешташ огыт мондо: «Икшывын капкылже куштылемже-е-е. Кодшо лавыра дене пырля шылаш тӧчышӧ-влакым чыладамат мушкын луктына да Вӱдаван полшымыж дене йоктарен колтена». Э-э-э туржыч, э-э-э толашышт: тупет, оҥет, йолвундашет… Теве нунат нойышт ала-мо, шыпланышт. Тидым ужын, вӱдгорка леве вӱдым коштал нале, ӱмбакышт оптале. Шовын пеленже тӱрлӧ черым, осалым, шинчавочмым руалтыш да вӱд дене пырля йоген волен кайыш. А мушкыш пырдыжыште оварген лектын шогышо ишке ӱмбак каналташ кӱзен возо.

Умбакыже 5 да 12 февральысе газетлаште лудса.
Елена Юнусова.
Звенигово район, Кужмара села.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: