"Илыш йыжыҥ" рубрик, 2016 ий, Пургыж тылзын 18-ше кечыже

Пычкемыш йӱр

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Чачуш Настя окна яндам виянрак тӱкалтымеке веле помыжалте. Вигак ыш кынел. Шинчажым почо гын, пӧртыштӧ пич пычкемыш. Кастенак тӱҥалше йӱр тугак ложгыкта, тӱрволак гыч кӱртньӧ волыш йогышо вӱдын чыргыктымыже пылышлан солна. Оралте ӱмбалне пыде-подо шокта.
Ындыже самырык ӱдырамаш, окнам адакат пералтат гын, уке гын манын колышт кия. Уке, адакат кылт-кылт-кылт йоҥгалте. «Мо тыгай, пич йӱдым кӧ коштеш?» манын, вакшыш гыч кынеле, шӱч гай шем окнаш ончале.
– Мый улам, Витя! – тӱжвачын шоктыш.
«Витям» колын, тулым чӱктыдеак, йолыш калошым шуралын, йымал тувыр дене кудывечыш куржын лекте. «Шольым толын, шольым!..» Икмагал гыч акаж ден шольыжо пычкемыш пӧртыш пурышт. Оза тулым чӱктыш, йыгыре мален кийыше изи ӱдыржӧ-влакын одеялыштым тӧрлатыш.
– Тыйже кызыт кушеч толат? – кемым кудаш шогышо Витя деч йодо.
– Мӧҥгӧ гыч, ял гыч.
– Мо пеш вараш кодынат? Пелйӱд деч вара ик шагатат шуэшыс? – йӱкыштыжӧ ӱшаныдыме изи гына ойып шижылалташ тӧчыш.
– Тыйже мылам ынде отат ӱшане, ужат? – вуеш нале толшо еҥ. – Курскайже уке мо?
– Уке дене иктак. Идымыште машинистлан ышта, сутка дене туштак почаҥеш. Кызытше йӱдвошт сортироватлят. Таче пареҥгымат шкетынак кӱнчышым. Ниныже але… – вуйым икшыве-влак ӱмбак савалтыш, – изирак улыт. Кугужо такше школыш куржталеш.
– Тыгай пич йӱдымжӧ омат тол ыле, да тендам пешак ужмо шуэш. Вич ий лиеш вет. Ола гыч ялыш кечывал эрталтымек толын шуым. Изиш каналтышымат, тышке тарванышым. Корнышто йӱр авырыш. Ожсо палымем дек пурышым, йӱр эртымым вучен шинчылтым. Подылаш лукто. «Мале да мале, тыгай йӱрыштӧ куш кает!» – чара. «Ындыже акаммыт деке иктаж шым меҥге веле лиеш. Ик гана лектынам гын, миенак толам», – маньым.
Озавате йӱд рӱдым ок ончо, ӱстембак погкала. Шӱрым шолташ шындынеже ыле, шольыжо чарыш:
– Айда лучо малена. Кочмем ок шу, ала-мо нойымыла чучеш. – Ну, йӧра туалгын, – кӧныш акажат. – Витя, тыйже ынде йӧршынак толынат мо? – ӧрмалгыме койышыжо ӱдырамашын алят йӧршынжак ок шуло. – Вучен шуктышашлат ыш чуч да… – шинчаже вӱдыжгыш.
– Тушечын отпускыш огыт колто, – вуйым сакыш мӱндырч толшо пӧръеҥ. Шып шинчымеке пелештыш:
– Колтат гын, кажне ийын толын каем ыле.
Шольыжым ӱстелтӧрыш ӱжӧ, ош аракам темен кучыктыш.
– Айда, тыйже мом чарка дене шуйкалет? Ик стаканым подылам да малаш шуҥгалтам. Могыр сӱсана. Кеч изишак ырем, – пӧръеҥын йӱкшӧ чытырналтме шижалтеш. Койышыжо, шинчаже ала-мо деч лӱдмым палдарат.
Чачуш Настя ден Витян изи улмышт годым авашт рак дене черланен колен колтыш, ачашт вес ӱдырамашым кондыш. Шке авашт помышто кайыкиге семын илыше икшыве-влакын пайремышт пытыш. Извате ава ял ӱмбалне йылдырий йылмыж дене йоча-влакым ӱеш-мӱеш лоҥын гын, мӧҥгыштӧ мушкындо дене сийлен, южгунамже изирак титакланак кече мучко шужыктен шинчыктен.
Садланак Витя ачан у ватыжым ужмышудымо тушманлан шотлен, кугурак лиймекыже, парымым пӧртылташ тӱҥалын, кидымат нӧлталын.
Икана пайрем годым йӱын руштшо извате шолеман пыл гай ажгыныш, йоча ваштареш помылам руалтыш. Витя помылам рошт шупшын нале, вурдыжым, пулвуеш пудыртен, ӧрдыжкӧ шуэн колтыш. Ӱдырамашым, кандыра дене пидын, яра кӱвар ӱмбак кудалтыш. Ачашт йӱдлан фермышке, оролышкыжо, каен ыле.
Нимом ышташ ӧрын, шортын шогышо Настя акажым вӱдалтен, кудывечыш лектын, уэш пӧртӧнчык кӱзен, омсам кӧгӧн дене тӱкылен. Вуйым кумык сакен, вес уремыште илыше шочмо аваштын изашт деке коктын ошкылыныт.
Тылеч вара осал вате икшыве ӱмбак кид дене шумым чарныш, лачак чонышкыжо, келгышкырак, «садиктак ӱчым шуктем» манме ойым шылтен пыштыш.
Изи-влакын ӱдыр-каче лийын шогалмекышт, ачаштым ял воктеке чоҥгаташ ужатышт. Настя пошкудо поселкыш марлан лекте. Тӱҥ суртеш Витя ден извате аваже кодыч.
Пел шинча тӱлыжгылан кӧра рвезым шоферлан тунемаш ышт нал, механизатор курсышкат логал ыш керт. Сандене колхозын чоҥышо бригадышкыже ушныш.
Икана акаж деке мийыме годым Настя тыгайрак мутым лукто: «Витя, тыйын верчет лӱдам. Самырык-шамыч, погынен, аракам йӱыда, пырля-пырля хулиганитлен кышкеда. Ала тылат ӱдырым налаш ыле?»
Чачуш Витя шке ял ӱдырымак, олаште продавщицылан ыштыше Йыван Любам, марлан кондыш. Ялыш толын, оръеҥ вате Поланэҥер сельпо базыш товароведлан пурыш.
– Тендан-шамыч мом ыштылыт? – вакшышым ямдылен шогышо Настя йодо.
– Тожо пареҥге денак толашат. Люба «пареҥгым лукташ кок кече отгулым налынам» мане. Мыланемат кужун юватылаш ыш шӱдӧ. Изиш нералтемат, эрденак мӧҥгӧ тарванем веле.
Любажын лӱмым каласыме годым Витян паремаш тӧчышӧ сусыржо шуралтен колтыш. «Молан илышнаже тыге савырныш гын? Ала Люба титакан, ала Игорь, ала мый шкеже?.. – шӱмжым уремысе йӱран мардеж лупша пуйто. – Ала чыла тиде шинчалан пучымышым извате авам шолтен пукшыш? Кӧ пала, кӧ пала ынде чыла тидым?»
Люба, товароведлан шогалын, пашаче имне семынак сомыл торта коклаш кычкалте: ола да район гыч сельпош сатум шупшыктыман, эреак корнышто лийман. Пырля ушнымекышт, Витя ден Люба кок ий чоло кеҥеж кече ден мланде ӱмбалсе пеледыш семын ваш шыргыжал илышт. Ты жапыште шӱм саскашт шочо, эрге. Андрей лӱмым пуышт. Кок ий гыч сельпошто шоферлан ыштыше Трудолюбов Виктыр пенсийыш лекте. Олмешыже шоферлан Любан таҥашак Игорь лӱман рвезе тольо. А самырык годым, каче годым, тӱс моторлан да чатка капкыллан иктат вуйым ок ший: айдеме ӱмырыштыжӧ ик гана пеледеш.
Люба ден Игорь эр-эрденак олашке лектын кудалыт да пычкемыш лиймеке веле пӧртылыт. Поланэҥер сельпо гыч вич уштышым мотор оръеҥ кастене шкетын йолын ынже тол манын, рвезе мӧҥгӧ конденак кода. Шыжым самырык мужыр коклаште шокшо шагалеме, тумо укш гыч велалтше тумлеге семынак ӱмбакышт неле, ӧпке мут-шамыч йогаш тӱҥальыч.
Тудо шыжымак, строитель-влакын пашашт пучымеке, уло бригадым Казахстаныш колхозлан олым ямдылаш колтышт. Витя тушто кок тылзе утла лие. Мӧҥгӧ толмеке, чыла саяк ыле. Но ик кечын извате ава аяр умдо дене шуралтыш: «Ватетше тыйымат, Игорьымат ик семынак шымата аман. Укет шеҥгеч кум йӱд малашат ыш тол. Шеҥгечет уло ял тыйым воштылеш. Игорьжат ола гыч Любалан кӧрак толын манын ойлат. Олаште улмышт годым коктын пеш келшеныт, ужат?»
Нимом раш умылен налде, Витя ден кок йолташыже йӱшывуя Игорьым уш йомдарымешке кырышт, тудыжо шоло шӱтлымӧ дене больницыш логале. Кастене марийжын мушкындыжлан кӧра Любанат могыржо пуалын, какарген пытыш. Извате ава эр ӱжара денак милицийышке йыштак ошкыльо, тушто ыштыше шольыжлан чыла каласкалыш… Витям куд ийлан шындышт.
– Йӧра, шартыш ямде, кудаш да воч. Эрдене пешак эр ом кычкыре, тыгай йӱраныште садиктак нимом ышташ, – тулым йӧрташ ямдылалте Чачуш Настя.
– Курскайже эрдене толеш вет? Мемнан оралтыжат пешак пытен. Толшаш кеҥежым уэмдаш тӱҥалаш шонем, тидын нергенат кутырынем ыле, – пычкемыште шоктыш Витян йӱкшӧ.
– Шымытланже толеш. Молгунамат тыгерак пӧртылеш ыльыс, – уэште Настя.
Изиш лиймеке, ӱдырамашын нерже эркын кыр-кыр мураш тӱҥале.
«Чылажат сай, ыш тогдае ала-мо? Шинчен лекташемжат шукак кодын огыл ыле. Ия, Пончик таратыш. Оҥай йӧным шонен муын. Кран дене машинаш оптымо годым теплотрассылан ямдылыме волак гай койшо бетон плита коклашке шылын возаш. «Тыгай плитажым зоно гыч Холмогорск поселкыш шупшыктат. Тудо кундемыштак – тыйын шочмо ялет», – мане Пончик. «Ялемже керек, Холмогорск поселкышто шочмо акам ила, – шоналтышым тунам.
Йомакысылак лекте: кечывал гутлаште Черемушки колонийыште, зонышто улам ыле, кызыт акам дене пушкыдо тӧшакыште пӧрдалам. А Пончик, поселко воктен чодыраште машина гыч тӧрштымекак, пуйто тамыкыш порволыш. Кызыт мемнан куржмо нерген чыла вере увертареныт. Розыск тӱҥалын», – мален кертде пӧрдалеш Чачуш Витя, уремыште йоҥгалтше кажне йӱк-йӱанлан могыржо шергылтеш, икмыняр жап пылышым шогалтен тӱткын колыштеш. – Люба пелашемым, осал извате авамымат вич ий ужын омыл. Туге гынат нунын деке чонем нимат ок шупш. Нунак мыйым тышке шуктышт. А вот изи Андрейым кеч пыртак ончалаш да оҥ пеленем ӧндалын вӱчкалташ ыле!»
Витя ушыж дене, кӧргӧ чонжо дене эргыж пелен лие – шӱмжым пызырен кийыше неле, йӱштӧ кӱм ала-кӧ пуйто ӧрдыжкӧ налын шуыш.
Йӱд уна изиш лиймеке нералтен колтыш, но омыжо кужунак ыш шуйно. Ала-мом кечкыже, мугыматыш, вара шкенжынак чот кычкыралме йӱкешыже помыжалте.
– Мом толашет, пошырненат мо? – Настя ӧрткен йодо.
– Фу-у, омса почылто, да ӱмбакем кугу пий тӧрштыш, – йырым-йыр лӱдын ончыштеш Витя.
– Тушто лиймет эше ятыр жап тыйым индыраш тӱҥалеш. Но вараже эрта, ешет пелен эркын-эркын лыпланет, – акаже умылтара.
Окнашке волгыдо юап шыҥен пура, шыже эр лишеммым шижтара. Озавате кынеле, вуйвочым поген, кудывечыш лекте.
«Йӧра, акам дене ужын кутырышым, ынде курскайын толмыжым вучалтем. Вараже чыла пашам тӧрлатыме гай чучеш», – шонкала пӧръеҥ.
…Эр кочкышым ыштымеке, Настя ден марийже шольыштым капка йотке ужатен лектыч.
– Ну, кызытеш. Ӱмбач опташ ок тӱҥал гын, изишак пакчаште шогылтына. Кызыт ала-мо тугай кугу пашажак уке, – йывыртыме кумылжо палдырна Витян. – Йӧра, мый ошкылам. Мемнан декат мийыза…
Капка ончычын торлымеке, титакан айдеме, келге шоныш дене вӱдылалтын, поселко урем дене шолып ошкылеш. «Чынак, ала шочмо ялышкемжат ончал лекташ? Садиктак ынде тыге ыштылмемлан вуем гыч огыт ниялте, кучалтам гын, шуко жап ом лек».
Но поселко тӱрышкӧ, шочмо пыжаш могырышкыла наҥгайыше корнышко лектын шогалше Чачуш Витям волгенче семынак вес шонымаш перыш: «А извате авам? Тудыжо кузе вашлиеш? Капкам почын шуктем ма, уке ма, тунамак увертара. Люба ден Андреемын шӱмыштым гына сусыртен кодем».
Пӧрьеҥ шогале. Изиш ик верыште тошкыштмеке, мӧҥгеш поселкыш савырныш. Ваштарешыже ушкалым вӱден толшо ӱдырамаш деч «Участковый инспекторда кушто шинча?» манын йодо.
– Тевак, кинде кевыт воктенак, – вашештыш тудыжо.
«Э-э, тошто верыштыжак аман», – шоналтыш Витя.
Але пеш эр гынат, участковый Рябинов Василий Михайлович паша верыштыже ыле.
Валентин ОСИПОВ-ЯРЧА.

Авторын тиде да моло произведенийжым «Мӱндыр мӧр олыкем» книгаштыже (шкеж деч налаш лиеш) лудын
кертыда.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: