"Рубрик деч посна", 2016 ий, Ӱярня тылзын 18-ше кечыже

Арака шкеже яндар, да кышаже шеме

Статьян авторжо Светлана Кушакова

Авамлан кӧра…

Аракам кужу жап йӱынам. Икымше гана школыш коштмо годым кугурак йолташем тамлен ончаш темлен. Авамын каласыме мутшым, тидын нерген пален налмекыже, кызытат шарнем:”Эргым, тый йӱшаш отыл. Тыгай илышым шкаланет ит ойыро”. Кызытат тыге каласымыже арака чаркам ужмеке, вик ушыш толын пура. Аракам йӱмыжат ок шу, но ала-можо шупшеш. Изиш подылмыжат наказаний гай чучеш. Пушыжымак шижын, тудын деке ужмышудымаш лектеш, организм торешлана: кугырга, чытыраш тӱҥалеш. Вуйдорыкат тиде аяр шкем ит аярте пуйто манеш. Туге гынат кид шке пашажым ышта: арака логарышке логалеш. Чынжымак, иян пашажла чучеш.

Ончыч ик кленча ситен, кокымшыжым каслан коденам. Мален колташ манын, эше 200-250 граммым подылаш кӱлын. Тыге кечым эртарыме деч вара, мутат уке, паша нерген шонымат ок шу. Ӱнар пыта, вес тыгаяк касым кузе чытен лекташ манын, лӱдын шонет. Тиде шижмашым пытараш адакат ик-кок кленча арака полша. Тыге “запой” тӱҥалеш. Тиде пӧрдем гыч нигузе лекташ ок лий, шонет.

Тыге мый 2000 ий гыч илем. Тылеч ончычат йӱынам. Тунам эше тиде аяр тынар чот мыйым шкеж деке шупшылеш манын, шонымаш лийын огыл. Пырля йолташ-влак дене я ик, я вес амалым муын “шинчылтме”. Кажне гана авам мыйым тыгайым ужын, “Эргым, колышт, шкендым кидыш нал” манмыже чонеш шыҥен. Шкежат вет тиде уда койыш манын умыленам.

Но пырля йӱаш ӱжшӧ “йолташем-влаклан” “огым” манын каласаш пеш вараш тунемынам. Лишыл еҥем-влакым мыняр орландаренам улмаш, кызыт веле умылем.

А эмлалташ тӱҥалаш нигунам вараш огыл. Мыйым тышке авамын нелын черланымыже конден. Тыште мыйынат титакем уло, шонем. Тазалыкшым переген омыл, а кажне йӱмемлан тудо кузе чот тургыжланен!

Ик кастене мӧҥгӧ йӱшӧ толын пуренам. Авам адакат туныктылаш тӱҥалын. Колыштынам да ушем ден умыленам, но ала-можо садак торешланаш ӱжын. Кугу йӱкын авамлан “Шке пашам, ит шӱшкылт!” манын каласенам. Чот йӱынамат, мален колтенам. А ты жапыште авамлан йӧсӧ лийын, инфаркт марте шуктенам.

Вес кечынже помыжалтын, тыге илаш ок лий манын, шканем каласенам. Авамын темлымыж почеш, наркодиспансерыш эмлалташ каяш кӧнышым. Кызыт пел ий наре шкем кидыште кучем. Эмлалтме деч вара шке илышем шотыш кондаш шонем. Келшыше паша верым мунем, ӱдырым налнем. Авамат куанен, уныка-влакым вуча. Илышыште вет тидак веле шергакан. Садлан лишыл еҥем-влакын шинчаштышт нигунам мыланем кӧра шинчавӱд ок лек манын ӱшанем.

Лишыл еҥ-влак полшат

Самырык годым вет илышын чыла шере-кочыжым пален налме шуэш. Аракамат шукынжо подростко годым подылын ончат, тамжым пален налыт. Мыйынат тыгак лийын. Ешыштына йӱшӧ-влак лийын огытыл. Авам пайрем годым гына изишак подылын. Акам нигунамат йӱын огыл. 18 ияш марлан лектын да марийже дек илаш куснен. Тунам мыланем латкуд ий веле темын. Ачанам огына шарне. Авам вич ий гыч ик пӧръеҥ дене пырля илаш тӱҥале. Тудыжо ончыч йӱдымӧ улмыжым ончыктен. Варарак мӧҥгӧ толдеак, ала-кушто коштын. Паша гычат варажым чӱчкыдын подылшо толын.

Мый школым тунем пытарыме деч вара профучилищыш тунемаш пурышым. Тушечак мыйын весела тунемме пагытем тӱҥале. Тунемаш коштде, йолташ-влак дене погынен, веселан жапым эртарыме. Южгунам, окса уке годым, изирак курсышто тунемше-шамычым лӱдыктыл оксаштым поген наледыме. Тудыжат аракалан чыла каен.

Училище деч вара ик заводыш пашаш пурышым. Туштат йӱмаш озаланен. Ончыч кугурак наставникем-влак мыйым кленчалан куржталыктеныт, олмешышт пашам ыштыктеныт. Коклан-коклан мыйымат шкешт деке ӱжыныт.

Заводышто тыге кок ий пашам ыштышым.

Ача лийшем сайрак пашадаран вес пашаш пуртыш. Тушто аракам йӱаш чӱчкыдынрак тӱҥальым. Но ӱдырым налмем деч вара икмыняр ий шкем кучышым, кок йочана шочо. Тидыжак утларак пашам ышташ, йоча-влакым йол ӱмбак шогалташ кӱлмӧ икмыняр жаплан мыйым тиде корно гыч кораҥдыш.

Вара адакат “пуреҥгайыме” гай лийым. Икмыняр кече дене йӱын кертынам. Тау, ватем умылаш да полшаш тыршен. Мыйым коден каен огыл. Тидланак кӧра паша гыч мыйым колтышт. Ик вере, вес вере пашам ыштен кошташ логале. Еш окса деч посна ынже код манын, ты жапыште кидыштак шкем кучаш тыршышым. Ты жапыште наркологий диспансерыште эмлалтме курсым эртыме полшыш. Но курсым икганат мучаш марте эртен омыл. Палем: кажне пашам мучаш марте шукташ кӱлеш. Но яра киен ом керт, садлан эмлымверым коден каенам.

2004 ийыште эргым-влак дене пырля пӧртым чоҥышна. Сӱаныштым ыштышна. Кызыт кугу еш дене чылан пырля илена. Паша уло гын, йӱашат жап уке, йӱмемжат ок шу. Родо-тукымем ончылнат шкемын уда койышем ончыкташ ом тошт. Шоҥго черле авамымат ончыман, тудлан полшен шогыман. Ӱмбалнем тыгай кугу ответственность, садлан умбакыжат шкем кидыште кучаш Юмо вийым пужо манын шонем.

Макын “шинчавӱдшым” тамлыше ӱмыржӧ мучко шортеш

Поро эр, можыч, и кас! Молан тыге возем? Наркотик дене таҥлалтын, чынжымак, эрым, касым, кече почеш кечым от шиж. Мыланем кызыт 45 ий. Но тышеч коло кокытшым наркотик дене аярген эртаренам.

Эрдене кынелат, икте веле ушышто, кушто аярым муаш, кушто аярлан оксам верешташ, кӧм ондалаш да молат. Но кунам-гынат тидлан мучаш лийшаш: але тый шкеже илыш дене чеверласет, але тюрьмаш логалат. Мыланем пиал шыргыжалын манын кертам. Мый вес тӱняш огыл логалынам. Полицейский-влакланат тидлан тауштен кертам. Вич ий да куд тылзылан эрык деч посна огыт кодо ыле гын, мо лиеш мый денем, омат пале ыле. Тюрьмашкат логалаш лӱдын омыл. Туштат вет еҥ-влак шинчат манын, шкем кумылаҥденам. У “йолташ-влак” лектыныт, опытым, шкешотаным, погенам. Мыйын гаяк яклака корнышто шогышо-влакын илышыштым ужынам.

Наркотик дене аяргаш 22 ияш улмем годым тӱҥалынам. Мак дене аярген онченам. Тунам крутой улмемла, чыла ыштен кертмемла чучын. Макым муашат нимогай нелылык лийын огыл. Ик кеҥеж гыч вес кеҥеж марте тыге иленам. Наркотик неле огыл гынат, сай лиймым шижынам. Тунам колышо-влакланат кӧраненам. Тыгай илышыштым чытеныт, ынде ласкан каналтат манын, вуй йырем шоненам. Наркоман-влак коклаште шомак коштеш: кӧ кеч ик гана макын “шинчавӱдшым” тамлен ончен, тудо ӱмыржӧ мучко шорташ тӱҥалеш.

Наркотик да тудын осалже нерген шуко ала-момат каласен кертам. Но тиде огыл тӱҥжӧ. Тӱҥжӧ – ӱдыр-рвезе-влак, аралыза шкендам, шке тазалыкдам! А мый тудым йомдаренам. Ик йолем дене вес тӱняште улам. Диагнозем куандарыше огыл. Мокш пуалме чер дене шуко огыт иле. Наркотик дене аяргымылан кӧра лекше моло черат шкешт дене палдарат. Кеч-могай ошкылым ыштыме деч ончыч эреак шоналтыза!

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: