"Илыш йогын" рубрик, 2016 ий, Ӱярня тылзын 10-шо кечыже

Сылнымут идалык сылне лие мо?

Статьян авторжо Гельсий Зайниев
исенеков пайрем1

В.Исенековын творчествыжлан полеклалтше кас. С.Чавайн лӱмеш библиотек. 2015 ий 19 март

Шижынат ышна шукто, Сылнымут идалык эртен кайыш, ынде Россий кино идалыкыште илена.

Ик йодыш ушышто чарныде пӧрдеш: мом пуыш мыланна Сылнымут идалык? Верысе СМИ-лаште тидын нерген чон почын, нимом шылтыде ойлымым (возымым) лудаш-колаш ыш логал. Чын, «Ончыко» журнал ӱмашсе пытартыш номереш «Литератур идалык лектышан лийын» интервью аршашым савыктыш. Тушто шке шонымашышт дене Писатель ушем вуйлатыше Светлана Архипова, поэт Альберт Васильев, туныктышо Ирина Курочкина, пашан ветеранже Владимир Альмакаев палдареныт. Архиповаже ала-молан лач тудымак ойлен, мом  каласен кум тылзе ончыч «Марий Эл» газетыште.

Нине ныл еҥын мутышт гыч эртыше идалыкын мо шотышто лектышан да пайдале лиймыже нигунар ок рашем. С.Архипова кок ганажат лач сай нерген гына ойлен. Такше тудо, вуйлатыше, вес семын ыштенжат кертын огыл.  Иктешлыме ойжо тыгай: «Тӱрлӧ районышто да школлаште, олаште ятыр мероприятий эртен. Чылаж годымат сылнымут мастар-влак литератур пашам куатлын ончыктеныт».

Вуйлатышын шотлен кайыме нине мероприятий кокла  гыч ятырже  («Кече-Солнышко» журналын юбилейже, И.Осминын шочмыжлан 100 ий темме кече, «Таврида» всероссийский форум, Колумб лудмаш, финн-угор писатель-влакын конгрессышт, поэт З.Дудинан да кусарыше М.Чемышевын Марий Эл деч ӧрдыжтӧ премийым налмышт) Сылнымут идалыкын программыж дене нигузе кылдалтын огыл. Ончыкыжо тыгай идалык ок лий гынат, чыла тидым ышташ: юбилейым палемдаш, поэзий пайремым да литератур конгрессым эртараш, чапле пашалан премийым кучыкташ – садыгак тӱҥалыт. Ты паша тугакшат ышталтын да ышталтеш.

Тиде идалык деч мом вученна?

Сылнымут идалык деч мом вученна? Моло еҥ олмеш вашештен ом керт, а шкеже гын тудым йывыртен вашлийым. Векат, шоналтышым, тыгай ийыште книгам лукмо пашалан оксам утларак ойырат, тыге ме ятыр чапле изданийым ужына; писательын неле пашажым аклен, але марте улшо пычырик гонорарым мынярлан-гынат кугемдат… Эше теве мо шотышто ӱшан тул ылыжын ыле: ала Писатель ушемын, тыгак моло творческий организаций-влакын статусыштым изиш нӧлталыт, уке гын кызыт нуно тыглай мер ушемлан шотлалтыт.

Но нимомат вучен ышна шукто. Савыктыме пашам налаш гын, таче чылан палат: кызыт  книга совет жапысе деч утларак лукталтеш. Но тышеч ятыржым социально кӱлешанланат, сылнылык шотышто кӱшнӧ шогышыланат  шотлаш огеш лий, моланже раш: тӱрлӧ ийготан да профессиян автор-влак мом-гынат серат да йӧным мумышт семын савыктат. Тыгай книга-влак кокла гыч изи ужашыже гына профессионал редакторын кидше гоч эрта. Сандене шочмо марий (але вес национальный) литературын нине изданий кӱшеш кушмыжо да пойдаралтмыж нерген ойлаш нимогай негыз уке.

А чын мастар-влакын мутсаскаштым ушыш налаш гын, тыште издатель-влакым кугу паша вуча. 2018 ий январьыште Марий АССР-ын икымше калык поэтше, СССР Государственный (Сталинский) премий лауреат Миклай Казаковын шочмыжлан ик курым темеш. Тугеже тудын чапле, серыпле ойпогыжым 2017 ий мучаштак луктын шуктыман.

Тыгак поэт Осмин Йыванын «Кава ден мланде коклаште» да драматург Арсий Волковын «Илыш толкын» шарнымаш романыштым кужун юватылде савыктыман. Нине писатель шке илышышт  нерген веле огыл возеныт, а ончыктен пуэныт чумыр марий литературын, искусствын, культурын вияҥ толмо корныштым, мыланна палаш сӱретлен коденыт ты аланыште пашам ыштыше мастар-влакын сын-куныштым. Осминын мемуаржын пеле утларак ужашыже посна книга дене савыкталтын (1996), а вес пелыже, тыгак Волковын возымыжо «Ончыко» журналын лаштыклаштыже гына «аралалтыт».

Кодшо ийын, Сылнымут идалыкыште, Кугу Сеҥымашын 70-ше идалыкшым пайремлышна. Сар тулеш ятыр литераторна – опытанжат, ялт самырыкшат – йӱлен. Юбилей амал дене нунын мурпогыштым иктыш чумырен лукманак ыле. Но тиде ыш ышталт. Мыланна вожылмаш огыл мо: фронтеш колышо поэт Василий Элмарын пытартыш сборникше  савыкталтмылан тений 71 ий темеш.

Такше кодшо ийынат ятыр книга лектын. Тиде – Юрий Галютинын «Какшан вальс», Яков Егоровын «Кеҥеж кечын», Эврик Анисимовын «Йошкар лупс», Никон Игнатьевын «Шочмо эл» (олыкмарлашке Анатолий Тимиркаев кусарен), Аркадий Богдановын «Илышлан кӧра», Светлана Бессонован «Пиал дек кайыме корно», Елена Юнусован «Ужаваиге ден Коракиге», Леонид Васильевын «Лесные сказки», икмыняр молат.

Писатель-влак кодшо ий нерген мом шонат?

Пытартыш ийлаште ик эн талын да сайын возен шогышо поэт Альберт Васильев «Ончыко» журнал редакцийлан тыге каласен: «2015 ийыште элна мучко «Сылнымут идалык» манын увертарымым мый ала-могай ӱшан дене вашлийым. Ӱшан ыле Россий писатель ушемын статусшо мыняр-гынат нӧлталалтеш да серызе-влак ӱмбаке вес семынрак ончалыт манын. Но ты ӱшан ыш шукталт. Сандене «Сылнымут идалык» серызе-влаклан пеш кугу пайдам конден манаш йылме ок савырне. Тиде ий мыланем гын моло ийла дечын нимо денат ыш ойыртемалт».

Вот  кузе! Ынде кӧлан ӱшанаш? Архиповалан але Васильевлан?

Конешне, кеч-могай вуйлатыше тудлан ӱшанен пуымо аланыште паша сайын кайыме нерген ойлаш тырша, укежымат улыш савырен ончыкта. Тидымак РМЭ писатель ушем вуйлатышын выступленийлаштыже ужына-колына. Шуктен толмо паша нерген Марий радион эфирыштыже ойлышыла, Архипова  каласыш: «Писатели Марий Эл пишут на мировом уровне» (2015 ий 9 декабрь, «Вестник столицы» передаче).

Критик-влак ожнысекак литературын реализмже, илыш дене чак кылдалтмыж нерген ойлат, а сылнымут саскам аклыме годым саде реализм деч кораҥман мо? «Мировой уровень» нерген йомак дене Светлана Архипова кӧм ондалынеже? Жал, радиожурналист Д.Матвеева пример шотеш кеч икмыняр «мировой» книгам ушештараш ыш йод.

Музыкышто чапле кӱкшыт нерген мут лектешат, ме вигак Андрей Эшпайын творчествыжым шарналтена. Но марий литературышто таче кӧм тиде семмастар дене тӧр шындаш лиеш? РМЭ СП правленийын председательже тӱнямбал кӱкшытан писательлан кӧм шотла? Мый гын тыгай еҥым ом уж, ом пале.

Негыз деч посна моктанымаш эрвел калыкын ушан ойжым шарныкта: «Халва, халва манын ойлышт веле — умшаште сакыр тамым садыгак от шиж». Моктымо (але моктаныме) дене икмарда книга (роман, повесть, драме, поэме…) шедеврыш ок савырне. Тидым ышташ эсогыл эн кугу наградат ок полшо.

Кызыт тыгайымат ужаш перна: айдеме икымше пьесым сера да тудын денак госпремийым налеш. А теве Арсий Волков  ӱмыржӧ мучко драматургий пасум куралын, пьесылаже Москоштат, пошкудо республикылаштат шындалтыныт, «Оръеҥ мелна» комедийже тачат М.Шкетан лӱмеш театрын репертуаржым  сӧрастара. Но тиде комедиограф лауреат марте кушкын шуын огыл. Мо нерген тиде ойла? Эн ончычак икте нерген: кызыт творчестве саскам аклыме критерий пеш чот волен.

Кодшо ийысе паша нерген ойлышыла, Писатель ушемын вуйлатышыже «Марий Эл» газетыштат, «Ончыко» журналыштат эн ончыч теве мом палемден: талук жапыште ик авторлан калык поэт да кок еҥлан калык писатель лӱмым пуымо. Тидыжым, коеш, Сылнымут идалыкын эн чапле саскажлан, тӱҥ сеҥымашыжлан шотла. Ешараш лиеш: кодшо ийын Архипова шкеже С.Чавайн лӱмеш госпремийым налын. Уке-уке да ушыш толын перна:  РМЭ писатель ушем тиде «космический» темпым (ик ийыште – кум калык писатель!) ончыкшат арален кодаш ок шоно гын?

Но ожнысекак пале: чаплӱман серызе (калык писатель, лауреат)-влакын чотышт тиде але вес литературын ончылно кайымыжымат, нужна улмыжымат огеш ончыкто. Ты шонымашым Российысе кеч-могай литератур гыч налме ятыр пример дене пеҥгыдемдаш лиеш.

Кузе эртен Сылнымут идалык моло вере?

«Литературная газета» (Моско) ӱмаште декабрьыште тидын нерген икмыняр материалым савыктен. Тушеч рашемеш: лӱман идалык тудлан ыштыме ӱшаным сулен огыл. Тидым руш, якут, карачай, удмурт, калмык, чуваш да икмыняр моло писатель-влакын мутышт дене пеҥгыдемдыме. Удмуртийын калык писательже В.Ар-Серги  каласен: «Всероссийский год литературы прошел мимо Удмуртии». Тыгеракак ойлен Дагестанысе писатель ушемын председательже М.Ахмедов: «Жаль, конечно же, что Год литературы по всей России прошел мимо национальных литератур».  Калмык серызе-влакын вуйлатышышт  Э.Эльдышев  тургыжландарыше фактым ончыктен: ты республикыште икте гына улшо журнал тымарте талуклан куд гана лектеден, а Сылнымут идалыкыште эше шуэнрак – квартал еда – савыктымашке кусарыме.

Юмылан тау, мемнан дене «Ончыкат», «У семат» жапыштыже лектыт.

Литератур илыш да ты аланыште кызыт мо ышталтме нерген шуко сераш лиеш. Мучашлан руш писатель Светлана Замлелован «Хватит быть наивными!» статьяж гыч («Литературная газета», 2015 ий, 50-ше №) ужашым ончыктем:

«Упорно и на всех уровнях корявые, пустые, вторичные тексты преподносятся как лучшие. Авторы, либо начисто лишенные чувства слова, либо ловко жонглирующие словесами, называются классиками».

Ты статьян авторжо кызыт шарлен толшо черым, тудын вожшым да чийжым чын ончыктен, шонем. Мемнан денат тыгеракак огыл мо?

Такше вет раш: вашкен-вашкен, сылнымут ден йылме законым палыде да шуктыде возымо произведенийлан кеч Нобелевский премийым пу, тидыже литературым садыгак ок пойдаре. Ты йодыш А.Эшпайымат тургыжландарен. 90 ийым темыме кечылаштыже журналист дене кутырымыж годым каласен: «Посредственность, возведенная в ранг совершенства, — крайне неприятное зрелище».

Таче шӱлыкан сӱретым ужаш перна: тыгай «зрелище» ятыр еҥын, эсогыл науко степенян литературовед-влакын, шинчаштым йымыктарен, сандене нуно мутым тодыштын, йылме законым пудыртыл серыме произведенийламат мокташ амалым муыт. Но тиде – вес статьялан теме.

Гельсий Зайниев.

Н.Семенован фотожо.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: