"Кузе илет, ялем?" рубрик, 2016 ий, Вӱдшор тылзын 15-ше кечыже

Имне памаш вӱдым пеш йӧрата

Статьян авторжо Василий Михайлов

IMG_1022Йӱштӧ Памаш ял могай велыште шинча манын мый дечем йодыда гын, нимыняр ом ӧр. Тиде ялыште ынде мый лийынам. Тудо Шернур поселко воктенак верланен. Киров ола велкыла каяш гын, йолынат миен шуаш лиеш — ик меҥге да тевыс — Йӱштӧ Памаш — ик урем да икмыняр пӧрт. Изиш умбалнырак  вес ял шылын шинчын – Изи Йӱштӧ Памаш. Оҥай! Можыч, кок ял изак-шоляк улыт? Но тидын шотышто ушым шуко жап пудыратылаш ыш логал. «Ожно кок ял лийыныт — Кугу ден Изи Йӱштӧ Памаш, а кызыт нуно иктыш ушненыт, манаш лиеш»- шонымашем эртен ошкылшо еҥпеҥгыдемдыш.

Тиде ялыште Николай Петухов ила. Тудын пӧртшым кӧ ок пале? Вет тудо ял староста. Эшеже  - уста суртоза да поро кумылан айдеме шке сурт озанлыкыштыже шуко вольыкым ашна да кайыкым куча. Садлан тудын дек пурен лекташ да кутыраш кумыл лектын.

   

     — Николай Иванович, таче ялыште вольыкым ашнаш кузерак? Йырваш илыш неле манын ойлат. Вольык ден кайык-влакым кучеда?

     — Суртыштем ик ушкал, кок шорык да тага (Романовский урлык), комбо, чыве, кролик-влак да 20 мужыр кӧгӧрчен илат. А чонемлан утларак  имне-влак келшат, икмыняр вуйым ашнем.

     — А имньым ончаш шонымаш кунам шочын? Молан тыланда тыгай кавалерий?

     - Илен-толын, айдемылан тӱрлӧ суапле шонымаш толеш. 2000 ийыште куд тылзаш чомам  икымше гана  налынам. Тудым Звенигово район гыч конденам. Чомам аваж деч лач пел ий гыч ойырыман, уке гын имньын уэш тӱжаҥмыж годым тудо вес чомалан вияҥашыже ок пу — шӧр ден пырля шуко витаминым шупшын луктеш.

Ашнаш тӱҥалме деч ончыч мый шуко книга ден журналым лудынам. Тидын шотышто Яков Бутовичын имне нерген возымо трилогийже чот полшен. Тыгак Рязань областьыште Рыбновский район Дивово поселкысо верланыше имньым кузе ончымо щотышто научно шымлыше институтышто лийынам. Тушто лекцийым лудыныт.  Марий Эл гыч мый шкетын миенам.

IMG_1054Чылаже куд  имнем уло. Кок ожо да ныл вӱльӧ. Нунын кокла гыч ик ожыжо Орловский урлык (Вотум лӱман), весыже — Литваште лукмо тукым (Шотландец). Тыгак кок вӱльӧ Орловский урлык. (Славянка ден Ветка). Иктыжын вашке чома шочшаш. Кумшо вӱльӧ — неле пашам шуктышо имне (Русский тяжеловоз), лӱмжӧ Багира. Чомажын шочмыжлан ынде 3 тылзе лиеш. А эн шоҥго имне — верысе урлык — «Ромашка». Тудлан 17 ий да тыгакак чома шочшаш. Нуным чылаштым шокшо верыш пуртен шогалташ вер кӱлын. А лач ялем воктене ончыч имньылан вӱта-влакым чоҥеныт, а кызыт нуно пустаҥыныт. Садлан ик вӱтажым шканем йодынам да пуэныт.

Икымше гана Орловский имне урлыкым Российыште кугыжа жап годым шочыктен лукмо. Тидлан тӱҥалтышым граф Орлов ыштен да тудын шонымыжо шукталтын –чот нойыде йортен кудалше имньым кызытат кӱкшын аклат, паспортыштат уло.

     — Вольыкым пукшаш-йӱкташ шуко жап да вий кӱлыт. Тӱҥ сомылжым шке ыштеда гын, молыжлан кӧ полша?

     — Конешне, пелашем дене эргым эре полшат. Кайыклан пырчым веле кудалтыман гын,  вольыклан шукырак жапым ойырыман. Эр гыч кас марте сурт коклаште шогылтам. Вет кеч-могай вольыклан «Таче изиш чыталтыза,  пукшаш-йӱкташ ида йод» манын от каласе.Вӱташте олым шартышым вашталташ, терысым эрыктен лукташ, шудым  пуаш да йӱкташ ºрканыман огыл. Имне-шамыч утларакшым шӱльым, шожым сайын кочкыт, памаш вӱдым йӱаш пеш йӧратат, таве вӱдлан пеш кумылан огытыл. Памаш ял мучаштак. Имньын пагарже ушкал деч кум пачаш изи, садлан шагал, но чӱчкыдын пукшыман. Южгунам чоштыра олымым кудалтем — пӱышт чыгылталтме годым пеш сае. Но эн пайдаже –олык шудо. Тудым жапыштыже солен да поген налмеке, тушто шуко витамин аралалт кодеш. Кечылан ик вуйлан 10-12 килограмм шудо да 5-6 кило шӱльӧ  кӱлыт. Эше люцерным пуэм. Вет тиде мут акрет персид йылмыште имньылан курго манмым ончыкта.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: