"Улам мый Рве-зы-лык!" рубрик, 2016 ий, Вӱдшор тылзын 22-шо кечыже

Марий рвезе – Эльбрусышто

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Рома1Пошкырт кундем Калтаса район Ӱлыл Качмаш ял гыч Роман Искибаев изиж годымак кӱкшӧ курыкыш кӱзен ончаш шонен. Сандене географийым йӧратен тунемын, курык, поснак Гималай нерген, шуко лудын. Альпинист-влаклан, нунын лӱддымылыкыштлан, чолгалыкыштлан да чытышыштлан ӧрын.
Роман кызыт Хант-Манси АО-што (Югра) Нижневартовск олаште «Самотлорнефтегаз» АО-што нефтьым да газым тулымо цехыште вӱдышӧ геологлан пашам ышта. Тунамак Удмурт кугыжаныш университетысе М.С.Гуцериев лӱмеш нефть да газ институтышто заочно тунемеш. Ӱмаште 2016 ийыште отпускым Дубайыште эртараш шонен. Но Эльбрусыш кӱзымӧ нерген увертарымашым ужын. Теҥыз воктеке пенсийыш лекмекат миен толаш лиеш, а самырык годым курыкыш кӱзен ончаш кӱлеш манын шоналтен. Тыге 19-28 мартыште экспедицийыш миен толын. Тидын нерген тыгерак каласкала:
Эльбрус- Экспедицийыш ныл еҥ коштынна. Гидна Олег Иванченко Одесса гыч лийын. Тудо курык туризм дене спорт мастерыш кандидат, 2002 ий годсек туризм да альпинизм дене кылым куча.
Икымше кечын Минеральные Воды олаште погыненна. Вара Кабардино-Балкарийыш, Баксанский ущельыш, кудалынна. Нейтрино поселкысо приютыш шогалынна, походлан снаряжений-влакым ямдыленна. Моло кечын курыкыш кӱзаш ямдылалтынна – тысе климатлан тунемаш манын, прогулкыш коштынна. Мутлан, 2500 метр кӱкшытыш кӱзена, палаткым шындена, 3000 метр марте миен толына да лагерьыш пӧртылына. Тыге Сылтран курыкыш кӱзенна, чогашылым, шодым, шӱмым, шӱлышым тренироватленна, могай писылык дене каяш кӱлмым онченна. Эре годым приютыш пӧртылын огынал. Икана Кӱтӱчӧ-влакын хижиныштышт маленна. Лумышто пещерым ыштенна да туштак йӱдым эртаренна.
Эльбрус ГарабашиКудымшо кечын Терскол селаш (Эльбрус районын кечывалвел-касвел ужашыштыже верланен) кудалынна. Азау алан (Эльбрус курык йол турасе изи вер, тыште Баксанский ущелье гоч кайыше асфальтан корно пыта) гыч канат корно дене Мир станций марте 3500 метр кӱкшытыш кӱзенна, вара эше — Гара-баши приют марте 3800 метрыш, тыштак кок кече иленна. 4100, 4600 метрыш тренировко семын коштынна. Тыгак ийыште кошташ, камвочмо годым шкем кучаш тунемынна.
Индешымше кече — курыкыш кӱзымӧ кече. Кок шагат эрдене кынелынна. Чот луман лийын, сандене 4500 метр марте снегоход дене кӱзенна. Умбакыже йолын каенна. Кандаш шагат эрдене эр кочкышым ыштенна: термосысо чай да пӱкш. Вара Косая полка манме верыш лектынна. Тиде тӧр йолгорно чот лӱдыкшӧ участкылан шотлалтеш, пеш вашке камвозаш да мунчалтен волаш лиеш. Но сайын эртенна, лу шагатланрак седловиныш лектынна. Седловине – кӱкшака кокласе вер. Тушто каналтенна, шоколад дене чайым йӱынна. Вара 5400 метр кӱкшытыштӧ Касвел кӱкшакаш лектынна. Вершинный платош лектын шуаш изиш гына кодын ыле, ик рвезына шӱртнен да 5500 метр кӱкшака гыч седловиныш камвозын. Тушто курык пеш тура – 45 градус. Ледоруб дене чарнен шогалын кертын огыл, тыге 100 метрым пӧрдын волен. Тыгодым ушым йомдарен. Тазалыкше утларак лунчырген кертме деч лӱдынна, сандене ӱлыкӧ волташ да МЧС-ым ӱжаш логалын. Пеш мардежан ыле, адакшым вертолетлан шинчаш вер уке, сандене 4600 метр марте волташ пернен. Тушто МЧС ратракыште (вездеход) вучен. Рвезе, Юмылан тау, нимом тодылын огыл, но сусырген, пӱчкылтын, йолым моклештарен.
Эльбрус3Тиде азаплан кӧра кумыл чот волен. Кандаш кече ямдылалтме, тынар чытыме, изиш гына курык вуйыш кӱзен шуаш кодын. Но вара лыпланенам: вет вий пытымылан кӧра мыят камвозын да пӧрдын волен кертам ыле.
Эльбрус4Но курык-влак моткоч келшеныт, поснак касвел кӱкшакаш кӱзымӧ годым. Волымо годым 4000 метрыште пыл-влак ӱлнӧ кодыныт, а мемнан ончылно пеш мотор сӱрет койын: кок кӱкшака, ӱлнӧ пыл, пычкемыш кава да кече. Тетла нимо уке.
- Курыкыш кӱзаш, очыни, пеш неле. А волаш кузерак?
- Мутат уке, кӱзымӧ годым моткоч неле ыле, кажне ошкылемым каргенам. Вет шуко нелылык логалеш. Опытан альпинист-влакын ойлымышт почеш, телым Эльбрусыш кӱзымаш кеҥежым кок гана кӱзымӧ дене иктак.
Курыкыш кӱзаш неле. Кислород огеш сите. Кидшер минутышто 100 гана пера, а южгунамже — 120 марте. Кумшо кечын, 3200 метрыш кӱзымӧ годым, мыйын могырым чытырыкташ тӱҥалын, температур кӱзен, кидшер 120 лийын. Пыкше йӱдым эртаренам. Вара чыла нормыш толын. 5000 метрыш кӱзен шумаште вуй коршташ, касвел кӱкшакаш кӱзымӧ годым, 5400 метрыш шумеке, вуй пӧрдаш тӱҥалын. Ик рвезе 5000 метрыште эр кочкышым ыштен кертын огыл: укшинчыш толын.
Эльбрус5Эльбрусыш кӱзаш 10-12 шагат кая, а волаш – 4-6 шагат. Волаш куштылгырак, вет вийым тунар пыштыман огыл. Но вес могырым, айдеме кӱзен шумыжлан чот куана, тунамак нойымым шижеш да чыла нерген монда. Тидлан кӧра 80 процент туткар лач волымо годым лиеш.
- Эльбрусыш каяш иктаж-кузе лӱмын ямдылалтынат мо?
- Физически да морально ямдылалташ кӱлеш. Чыла альпинист навыклан гид туныкта. Мый шым ий куштем. Калык, кызытсе, бальный, латиноамериканский куштымаш-влак дене заниматлем. Чыла тидыже шӱмым, шӱлышым, йолым сайын тренироватла. Сандене чытышем да куштымаш дене заниматлымем Эльбрусыш кӱзаш ситеныт. Ынде эше шуко пачашан пӧртыштӧ тошкалтыш дене куржталаш тӱҥалаш шонем. Тиде ола условийыште курыкыш кӱзаш ямдылалташ пеш чот сай йӧн.
Эльбрусыш кӱзаш манын, экипировкым, снаряженийым шканем шке налынам. Тидлан 60 тӱжем теҥге каен. Гидын коштыктымыжлан, кочкышлан, трансферлан 38 тӱжем теҥгем тӱлымӧ. Южо оборудованийым налын шуктен омыл, прокатлан 6500 теҥге каен. Тыгак Нижневартовск гыч Минеральные Воды ола марте да тушеч Пошкырт кундемыш корнылан 20 тӱжем теҥге каен.
Эльбрус шулдо курыклан шотлалтеш. А теве Эверест (тудак Джомолунгма) – эн кӱкшӧ да эн шерге курык. Тушко кӱзаш 30-65 тӱжем долларым луктын пышташ перна. Курык коммерческийлан шотлалтеш. Еҥ-влак да Непал шкеже альпинист-влак кӱшеш оксам чот ыштат.
- Яра жап лийын мо?
- Экспедицийыште лийме жапыште Нарзан-влак долиныш миен толынна. Тиде — пӱртӱс памаш, вӱд мланде йымач шолын лектеш. Тетла ны жап, ны вий нимолан лийын огыл.
Оҥай еҥ-влак дене палыме лийынна. Гара-баши приютышто высотный альпинистым вашлийынам. Стажше — 31 ий. Эльбрусыш Аннапура (Гималай, 8091 метр) курыкыш кӱзаш ямдылалташ толын. Руш географий обществын членже Константин Мержоев дене палыме лийынам. Тудо икмыняр гана тӱня йыр савырнен, Йӱдвел полюсышто лийын, чыла вулканыш кӱзен.
- Эше ик гана курыкыш кӱзаш ямде улат?
- 2017 ийыште эше ик гана каяш да курык вуйыш (5642 м) кӱзен шуаш шонем. 2018 ийыште Памирыш кайынем, Ленин пикыш шунем, кӱкшытшӧ — 7134 метр. Такше чылалан курыкыш кӱзен ончаш темлем. Тидыже илыш ончалтышым чот вашталта. Мыйым чонем курыклашке шупшеш.

Эльбрус – Российысе эн кӱкшӧ курык. Кабардино-Балкарий ден Карачаево-Черкессий коклаште верланен. Эрвел кӱкшакан кӱкшытшӧ – 5621 метр, касвел кӱкшакан – 5642 метр. Нунын коклаште седловине кия, 300 метрлан ӱлнырак. Эльбрус 80 утла ледник гыч шога. Нуно 3500 метр кӱкшака гыч тӱҥалыт, кумдыкшо – 145 кв. км. Кубань, Малка, Баксана да Терек эҥер-влак тӱҥалтышым налыт. Ледник деч ӱлнӧ альпийский олык шарлен кия, эше ӱлнырак лӱсан чодыра кушкеш. Эльбрус йымач минерал вӱд йоген лектеш. Курык ломыж, лаве да туф лончо-влак гыч шога.
2500 метр марте кӱкшакаште кеҥежым юж 10 градус шокшо марте ыра, 4200 метрыште июльыштат 14 градус йӱштӧ деч левырак огеш лий.
Курык коклаште 35 километр ечыгорным ыштыме, канат корно 12 километрыш шуйна. Курыкыш кӱзаш эн сай жаплан май-ноябрь шотлалтыт. Лу кечаш турын акше – 38000-85000 теҥге.

Ирина ЗОЛОТАРЕВА.
Еш альбом гыч налме фото-влак.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: