"Илыш йыжыҥ" рубрик, 2016 ий, Вӱдшор тылзын 8-ше кечыже

Пондаш

Статьян авторжо Татьяна Айтова

- Иледа-кутыреда? – шоктыш омсадӱрыштӧ. Шып. – Васлий, мӧҥгыштак улат мо?  — йӱкым кугемденрак пелештыш.  Ты гана умбал пӧлемыште вакшыш гыч тарваныме йӱк шоктыш. Пӧрт покшек иктаж 25 ияшрак ӱдыр лектын шогале, толшо ӱмбак сыренрак ончале.

- Мом тынар кычкыреда?  Ача ден ава унала каеныт. Арака мемнан уке. Перныл, ячен ида кошт, — омсадӱрыштӧ шогышо пӧръеҥым шымленрак ончалын пелештыш.

Пӧлемыште йоча магыралтыме йӱк шоктыш, изи чапа кӱвар дене тып-топ куржын тольо, аван урвалтыжым руалтен кучыш. Самырык ӱдырамаш пӧръеҥым кӱшыч ӱлыкӧ шӱтышашла онча. Изирак, пӱгырнышӧ кап, пуал пытыше шинча йымалне — нугыдо сур пондаш. Чиемжым шукертак мушмо огыл, ужаргырак куртко йымач тувыр лук кеча. Вуйышто — корак пыжашым ушештарыше упш чумырка. Толшо еҥын йӱкшӧ палымыла чучо гынат, тӱжвал тӱсшӧ гыч кӧ улмыжым нигузе тогдаен огеш керт. Такшым ялыштыжат шукертак лийын огыл. Йӱдвелыш марлан кайымыжлан ынде вич ият лиеш. Оля Санюкын сигыралтыме йӱкешыже гына помыжалтме гай лие.

- Мом шып  шогеда? Кӧ улыда? Суртышто нигӧ уке, манам, — кугу йӱкын каласыш.

Пӧръеҥ шке семынже ала-мом вудыматыле, омса кылым кучыш.

- Мый вес гана… – пелйӱкын пелештен лектын кайыш.

- Ну, мо, Саню, малаш каена? – икшывыжым кидыш кучен пелештыш ӱдырамаш.

Игнат пӧртӧнчылнӧ шып шога.

- Тугеже Олюк унала толын, ыш пале, — манын, семынже шона. Кӱсеныш кидым чыкыш, пижше уке. — Эй, аҥыра вуй, пӧртыштӧ монден коденам дыр. Уэш кузе пурем ынде? Теве кузе шыдын поктен колтыш. А пиж деч посна уремыште йӱштӧ, пурыде огеш лий, — семынже шонкала пӧръеҥ.

Пӧрт омсам лыжган почо. Тевыс пижшат омса воктенак пӧрдалеш, кроп руалтен лекшаш веле. Пылышыжлан вес пӧлем гыч йӱк солныш:

- Шаҥге ужыч, могай шучко кочай толын ыле, Саню?

- Пондасызе уй-уй, — шоктыш вашмут.

-  Вот малаш от тӱҥал гын, саде пондаш тыйым руалтен наҥгая.

Пытартыш шомакым колын шуктымек, Игнат омсам шыпак петырыш. Чонжылан моткоч каньысырын чучын колтыш.

- Пондаш. Йоча лӱдык-тышышкат савырнен шуктышым аман. Илыш ман, илыш огыл – пий илыш, – тамакым умшаш тушкалтышат, мӧҥгӧ велыш эркын соптыртатыш.

- Олю мыйым чынжымак ыш пале,  ужат. Мӧҥгыштыжӧ шуэн лиеда вет. Такшым пытартыш шым ий жапыште мыят вет пеледын омыл. Шкет илыш — илыш мо?

Изи Санюн лӱдын ончымыжым шарналтышат, шке йоча жапше ушеш возо. Изи годым палыдыме еҥ-влак деч тудат моткоч лӱдеш ыле. Ачажым нигунамат ужын огыл. Аваже ачатым пырыс кочкын манын ойлен. Коя Васлий пырысыштым изи годым садланак ок йӧрате ыле.

- Тыйым моткоч пиалдымым ыштенам, эргым, проститле, — аважын пытартыш шомакше кызытат южгунам омешыже солна.

Тыге шонкален, Игнат пӧртшӧ деке лишеме. Тайныше окна-влакым, шапалгыше леведышым ик жап шымлен ончыш да, кидым лупшалын, пӧртӧнчыл омсам кроп шупшыльо.

- Чылажат пытен. Оралтыжат чылт мыйын гаяк ӱмыргорно гыч сӱмырлаш ямдылалтше, Мурка, — пырысшым ниялтен пелештыш Игнат. – Айык улмо годым шинчалан пеш перна,  да садланак кечын гаяк логарым кочывӱд дене шӱалтем шол. Тыге шинча огеш уж, пылыш огеш кол. Пӧртнажат чылт йӱкшеныс. Чечас коҥгаш олтена, изиш ырена.

Ик жап суртоза коҥга ончылно пӧрдӧ, возакыш пареҥгым шолташ шындыш. Вара вакшышыш каналташ пурен возо. Шинчам кумыш. Ушыш самырык жапше толын пурыш.

… Армий деч вара шочмо суртыш пӧртыльӧ. Колхоз председатель вес кечынак пашаш ӱжын наҥгайыш. Такшым чонжо дене моткоч тунемаш кайынеже, но кӱсен рожын. Пырля тунемме йолташыже-влак кас еда ӱдыр ончаш лектыт, а тудын вашталтен чияшат тувыр-йолашыже уке. Игнатлан пошкудо ялысе ӱдыр, Лида, моткоч келша. Тудлан веле мо? Районысо уло качымарий-влак тудын почеш шӱдыраҥыштыт. Ӱдыр огыл, чылт суксо. Икана Лида дек лишемаш, чон шижмашыжым луктын ойлаш тоштын. Тунам воктене шогышо Вера йолташ ӱдыржӧ игылт  пелештен:

- От шинче, шем корак йӱксӧ дене таҥ лийнеже. Тыйынлык огыл тудо.

Теве лач тунамак Игнат айдемыш лекташ шонен пыштыш да  шонымашышкыже шуо вет. Оршанкыш, педучилищыш, тунемаш пурыш. Спорт дене келшымыже пеш полшыш, туныктышо лие.

Шочмо школыш пашаш толмыжлан директор пеш куаныш, самырык специалистлан школысо пачерым вигак пуыш. Ик пӧлемыштыже Лидукын аваже, Нюра кокай илен. Суртышт пожар годым йӱлен улмаш, садлан тыште верым пуэныт. Мӧҥгӧ гыч школ марте вич меҥге веле лийын гынат,  Игнат шочмо суртыш вашкен огыл. Нуно Нюра кокай дене йӱдвошт тӱрлым мутланен шинченыт. Поснак Лидукшо нерген каласкалымыжым куанен колыштын. Тунам тудо Йошкар-Олаште поварлан тунемын…

- Охо-хо, капемже чылт тӱҥыныс, — кутыра семынже Игнат. – Пареҥгат кӱын дыр ынде. Чечас кас кочкышым ыштена, Мурка. – Кӧршӧкым ӱстембак шындыш, пырыслан да шканже пыштыш. — Эх, шӧр лиеш гын, пеш тутлын кая ыле.

Кочкын шинчыме годым Игнат пӧртым шымлен ончале. Окна янда кылмен, туржалтше ужар ала канде чарша сыптыр-соптыр кечылтеш. Вакшышым кунам мушмыжым огеш шарне, пӧрткӧргымат шукертак эрыктыме огыл. Пырдыжыште кечыше шагат пуракаҥ пытен.

Шагат… Тудым Нюра кокай пӧлеклен ыльыс. Шочмо кечылан.

Тунам, ик шыже кастене, паша деч вара изирак ӱстелым погышт. Школ директор Василий Васильевич пурен лекте, кутыркален, подыл шинчышт.

- Вес ийын пелашан лияш тыланем, — манын сугыньлен кодыш.

Нюра кокай тунам шагатым пӧлеклыш. А йӱд велеш суртыш Лида толын пурыш.

Йӧратыме еҥын тыге толын лекмыжлан кузе куанен ыле. Вес кечын уэш олаш кая шоныш. Уке, ны кок кече гыч, ны арня гыч ыш кай. Тунеммым кудалтен дыр манын тогдайыш. Паша гыч мӧҥгӧ уш лекшашла вашкен. Лидук гына туддеч кораҥ коштын, ӱҥышын койын. Ик жап гыч кӱжгемаш тӱҥалмыжым шекланыш.

- Тевыс ола гыч аважлан пӧлекым конден, — манын, ялыште шылтален ойлаш тӱҥальыч.

Икана, кас кочкышым ыштыме годым, Лида дене кутыраш шонен пыштыш.

- Мылам марлан лек, йочатым шке икшывем семынак ончем, — мане. Лида тудым шуй гына ончале.

- Мылам тыйын чаманымет огеш кӱл. Тудын шке ачаже уло, — руале.

Тыге эше кум тылзе эртыш. Лида ӱдыр икшывым ыштыш. Нюра ковай ик жап гыч вакшыш гыч кынел кертдыме лие.

Икана Игнат мӧҥгӧ толын пурыш, пелияш Аня чыташ лийдымын шортеш. Нюра ковай мала,  Лидук уке. Тыште, тушто кычал кошто, ыш верешт. Нимом ышташ: изи падырашым кидыш нале, рӱпшаш тӱҥале, кленча гыч пукшыш. Мален колтымыж годым Лида пурен шогале. Ик жап  ӧрмалген ончыш.

- Игнат, марлан каяш йодмо мутетым шарнет? Монден отыл гын,  мый келшем, — мане, вуйжым кумык сакыш.

- Келшем улде, мый тыйым уэш-пачаш сӧрвалаш ямде улам, — куанен вашештен. — Тый мыйын суксем улат.

- Мый суксо огыл, моткоч шучко айдеме улам,  — манын шортын колтыш. – Мый, мый айдемым пуштынам, колат, айдемым, – шинчам нӧлталаш тоштде шортын Лида.  – Анюн ачаже шке ӱмбакше титакым налын. Таче тудым 15 ийлан шынденыт. Тетла нимомат ит йод, — манын,  йол воктеке сукен шинче. Тунам тыгай увер пӧръеҥым изишат лӱдыктен огыл, икте гына чоным рӱпшен: Лидукшо тудын лиеш, тудын!

Ик жап гыч изирак сӱаным ыштышт. Еш илыш икшырымын, ласкан каяш тӱҥале. Пелашыжым шочмо суртышкыжо конден пуртыш. Тудо пеш сай озавате лие. Икте почеш весе кок ӱдырышт шочыч.

Ик ий весым вашталтен, икшыве-влак кушкын шогалыныт, у суртым шындаш шонен пыштышт. Ик ий жапыште кок пачашан пу пӧртым нӧлтышт. Пелашыже садерым шындыш. У пӧрт кӧргым ыштен ышт шукто, шонымашым азап лугыч ыштыш. Ече дене соревнованийыште Игнат тупрӱдыжым эмгатыш,  кум тылзе наре кынелде кийыш. Инвалидностьым пуышт.

- Коштын кертыда, но неле пашам ышташ, спорт дене заниматлаш тетла огеш лий, — мане врач.

Ик кечын суртышкышт палыдыме пӧръеҥ толын пурыш. Лидукын ӧрмалгыше чурийжым тӱслен, Игнат кӧ улмыжым вигак палыш. Анян ачаже толын улмаш. Ик мутым пелештыде, пӧрт гыч лектын кайыш. Кызыт ушыжо лиеш гын, тудым пӧртышкыжат огеш пурто ыле…

- Ну, Мурка, шуко шинчылтна. Айда ынде малаш возына, – пелештыш Игнат. — Пӧртна нимынярат огеш ыре ала-мо, вуй пӧрдмӧ гай вел чучеш. Теве пуым эше ик гана кудалтена, шокшынрак чиена, воктекем пызнен возатат,  ырена.

Игнат, пырысым ӧндалын, вакшышыш пурен возо. Ушыж дене адак тошто илышым пӱтыркала.

Валентинын толын кайымыж деч вара Лидукшо вашталте, эре ойган, эре шӱлыкан коштын. Тыге пел ий наре шуйнен.

Икана Лида Аня дек олаш унала каем манын лектын кайыш. Тетла мӧҥгеш ыш тол. Вара кӱчыкрак серышым возен колтыш:

«Проститле мыйым, ит кычал. Ме Валентин дене тораш каена. Ӱдырна-влаклан оксам колташ тӱҥалам, нуно ынде изи огытыл, сурт сомылкам ышташ полшат».

Пӧръеҥ чон ойгым кажне кечын арака дене мушкаш тӱҥале. Йӧра кеч Ленук ден Катюк сурт сомылкам ыштеныт. Но нунын чытышышт кужу жаплан ситен огыл. Пошкудо ялыш кокашт деке илаш лектын каеныт. Суртоза чылт шкет шинчен кодын. Арака сеҥыш: кече ден кече лугалтыч, илыш поргемыш савырныш.

Теве ынде шым ий тулык коля гай шкет ила. Кок ий ончыч Ленук марлан лекте, сӱанлан оксам йодаш толын кайыш. Сӱаныш ыш ӱж.

- Мыйым вожылтарен ит кошт, вес гана толын йӱктена, — мане.

Пошкудо-влакат йӱаш тӱҥалмылан шылталаш тӧчышт, вара кидым лупшальыч. Кажне шке илышыжлан оза, маньыч. Могай тудо оза? Так,  корно воктен чоҥен шуктыдымо суртшо гаяк: оратаже уло, а чоным пуйто луктын налыныт…

Эр кочкышым ыштен шинчыме годым Олюк аважлан теҥгечысе уна нерген ойлыш:

- Кº улмыжым нигузе шым пале. Пел чурийжым пондаш петырен, сугырген пытыше. Ала пошкудо ял гыч ыле?

- А-а, ойлаш монденамыс, туныктышет Игнат Альбертович шӧрлан толшаш ыле.

- Игнат Альбертович? Йºршеш тудын гай ыш койыс. Чылт шоҥгемыныс.

- Арака ден ойго айдемым темдат шол, ӱдырем.

Кутыркален шинчымышт годым суртоза, Васлий, пурен шогале.

- Игнат йӱдым аҥырген колен, — мане.

- Индыралт илымыжлан мучаш тольо тугеже. Чонжо узьмакыште лийже, — вашештыш озавате.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: