"Ме марий улына" рубрик, 2016 ий, Вӱдшор тылзын 22-шо кечыже

У Оньыжа вӱден наҥгаяш товатлен

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

14-16 апрельыште Йошкар-Олаште Марий калыкын Х погынжо эртыш. Тушко Россий, Украина да Эстоний гыч толшо марий-влак иктышке чумыргышт да мер пашам ончыкыжым ворандараш ӱшаным пуышт.
Луымшо погыныш сайлыме 299 делегат гыч 283 толын. Эн кугу ийготан делегат – Морко район гыч 76 ияш А.А.Александров. Татарстан Республик Агрыз район гыч 22 ияш Л.Э.Михайлова эн самырык делегат ыле. Ныл ий ончыч эртарыме погын дене таҥастараш гын, тунам делегат-влакымат (335), эскерыше-влакымат (151) шукырак сайленыт. 2012 ийыште IX погынын икымше пленарный заседанийжым эсогыл онлайн режимыште ончаш йӧн ышталтын, президиумышто верланыше еҥ-влакат утларак лийыныт. Вес ойыртемже – тений Оньыжам открытый йӱклымаш почеш сайленыт, а кодшо погынышто келшен толшо еҥым бюллетеньыште палемденыт. Туге гынат черетан Х погынат историеш шке кышажым кодышаш.
Погын0Российыште 547605 марий еҥ ила. Погын вашеш марий-влакын илыме верлаште 57 погынымаш лийын. Тыгак марий-шамыч Самара, Волгоград, Челябинск олалаште, Краснодар крайыште, Коми Республикыште да моло вереат илат. Но тушто марий-влакын мер ушемышт уке, сандене тушеч толын кертын огытыл.
Марий калыкын погынжо – калыкнан иквереш чумыргымо пайремже да марий тӱнясе йодыш-влакым лончылаш полшышо ик йӧн. Коеш: пайремым ыштен моштена, йодыш-влакымат каҥашена, тудым закон полшымо дене илышыш шыҥдараш корно-влакымат муына да темлена, но тиде кок-кум кечаш сомыл огыл. Ме, марий-влак, погыныштына нине йодыш-влаклан вашмутым ятыр ий кычалына. Ынде тидлан вашмут-влакым муаш жап толын шуын. Очыни, кажне вуйлатыме верыште шочмо калык да республикна верч пеҥгыдын шогышо, кундемланна пайдам кондаш шонышо да кертше еҥ-влак лийшаш улыт…
Погын общий1Эн ончычак Оньыжа Анатолий Иванов Мер Каҥашын 2012-2016 ийлаште могай сомылым шуктымыжо да ончыкыжым мом ышташ кӱлмӧ нерген докладым ыштен.
Марий калыкым погын дене ятырын саламленыт. “Мемнан общий интересна улмо годым пырля улына. Ме вашла полшен да келшен илаш тӱҥалына гын, нелылыкым вашкерак сеҥен кертына”, — ойлен пошкудо кундемын еҥже.
А кечывал лишан Марий Эл Республикым вуйлатыше Л.Маркелов погынышо-влакым марий калыкын пайремже дене саламлен да кундемысе ситуаций, илыш дене палдарен. Тылеч вара кок делегатлан — Республикысе йоча да самырык-влаклан театр-рӱдерын директоржо Э.Александровлан да Татарстан Республикысе национально-культурный автономийым вуйлатыше О.Третьяковлан — “Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже” почётан знакым оҥышкышт пижыктен.
Пленарный заседанийлаште калык ончыко лекше-влак тӱҥ шотышто марий калыкын погынжо-влак нерген, марий йылмын кутырымаште, СМИ-лаште, школлаште да Интернетыште кучылталтмыже, калыкланна ышталтше да шуктышаш паша-влак нерген ойленыт. Кечывал деч вара Мер-политике рӱдерыште кум секций да “йыргешке ӱстел” пашам ыштеныт. Кокымшо кечынат пленарный заседанийыште нине теме-влак почеш мутланымаш шуйнен.
Вара марий калыкын у Оньыжажым сайлаш кӱлын. Ты верыш кум еҥым темлышт: икымше марий Оньыжа В.Пектеевым, йоча да самырык-влаклан театр-рӱдерын директоржо Э.Александровым да Удмурт Республикысе марий-влакын национально-культурный автономийыштым вуйлатыше А.Радыгиным. Но Анатолий Ильич шушаш ныл ийыште ятыр паша кокла гыч Марий Элын 100 ияш лӱмгечыжым палемдымаште республик гыч Оньыжа келшен толеш мане да шке кандидатуржым кораҥдыш. 279 делегат гыч (йӱклымаш годым лач тынар еҥ лийын) 207 еҥже шке йӱкшым Эдуард Александровлан пуэн. Василий Пектеев верч 38 еҥ йӱклен, а 14 еҥ кокытеланен. Тыге у Оньыжалан Э.В.Александровым сайлышт. Тудым 2012-2016 ийласе Оньыжа кинде-шинчал дене вашлийын. А 39 ияш у Оньыжа, киндым пурлын, марий калыкын волгыдо ончыкылыкшым чоҥымаште Оньыжан сомылжым шот дене шуктен шогаш Ош Кугу Юмо да марий калык ончылно товатмутшым ойлен.

Ӱшаным сулыман
Ты кечылаште у Оньыжа Э.В.Александров (снимкыште) дене Марий калыкын эртыше погынжо да шуктышаш паша нерген мутланышна.
- Погын эртен кайыш. Те Оньыжа семын иктаж пашам ышташ тӱҥалында мо?
- Мемнам ончылно кугу паша вуча. Погын деч ончыч ышталтше сомылым умбакыже шуяш тӱҥалынна. Погын пытен, да паша мучашлалтын огыл, угыч ворандарен колтена. Делегат, эскерыше да уна-влаклан толмыштлан моткоч кугу таум каласем. Кажныже погынышто шке сомылжым шуктен. Шукынжо шке шонымашыштым луктын ойленыт, тыланымашым каласеныт. Йӱклымаш гочат шонымаш рашемеш. Ик шотшо дене кажне йӱк – моткоч кугу ӱшан. 2000 марий еҥ деч ик делегат сайлалтын. А мыйын верч 207 еҥ йӱклен. Тугеже мылам 414 тӱжем еҥ ӱшана. Ты ӱшаным ынде сулаш кӱлеш. Мутат уке, шкетын огыл, а пырля шонышо, пашам тарватыше да полшышо ӱшанле команде дене пырля. Мер Каҥашын актившылан 39 еҥым сайлышна. Лишыл жапыште погынын пашам ыштыме протоколжо-влакым шымлыман, а тӱҥжӧ – резолюцийым шуктымо шотышто планым ыштыман. Резолюцийыште кажне темлымашын вийжым шижман да акшым ончалман. Тидыже могай надырышке вочмым палемдыман. Надыржымат шкалан кычалман. Мый шонем: республикысе виктем да кугыжаныш дене пырля чыла пашам ворандарен колтен кертына. Тӱҥжӧ – ты жапыште икте-весе дене умылымаш лийже. Кундемнан ола ден районлаштыже, моло регионлаште резолюцийым шуктышаш верч тыршаш тӱҥалыт гын, ме XI погынышко виян команде дене толын пурена.
Погын шернур- Тугеже, Эдуард Васильевич, кызыт Тыланда ӱшаным паша дене сулыман…
- Резолюцийышке пуртымо темлымаш-влакым марий еҥ-влак ойленыт. Сандене калык ӱшана: ме ты пашам да кугыжаныш кучемыш законым шуктышаш верч ик ойыш шуына. Вашлиймаш ден мероприятий-влак деч посна паша огеш воране. Тыгак пленум-влак лийыт. Мер Каҥашын еҥже-влак жапын-жапын погынаш тӱҥалыт. 21 апрельыште Марий талешке кечым эртарыме шотышто вашлийна.
Эше кок тылзе ончыч “Йоча-влаклан Марий талешке кече” проект почеш пашам тӱҥалынна. 24 апрельыште Йоча да самырык-влаклан театр-рӱдерыште Марий талешке кечылан пӧлеклалтше “Шарналте тыят тукыметым” йоча концерт лиеш. Тыште тӱрлӧ ийготан еҥ-влак лийыт, шонена. А 26 апрельыште моло ийла семынак Талешке сортам чӱкташ лекташ кутырен келшышна. 6 шагат эрдене Чавайнын памятникше воктене погынена. Вара моло геройна-влак деке каена. Тений Оршанке районыш, Мамич-Бердейын памятникше воктеке каена, шонена. Тидыже Талешке-влакым аклымаш да нунылан вуйым савымаш лиеш.
Погын цветнойлан- Оньыжалан ончыко ужын да шонен моштыман. Умбакыже мом ыштышашым паледа докан?
- Пеледыш пайремлан кызытак ямдылалташ тӱҥалман. Тылеч посна ты жапыштак Финляндийысе Лахти олаште Финн-угор калык-влакын конгрессышт лиеш. Тушко ме устав почеш АФУН-ын еҥжым колтышаш улына, сандене лу делегат кокла гыч визытынже тыгай статусан улыт. А вес вич еҥ коклаште Оньыжа семын мыят улам.
- Калык мом ышташ кӱлмым районласе конференцийлаштат, погыныштат ойлен. Те чонеш вочшо иктаж темлымаш почеш пашам ышташ кумылаҥда мо?
- Мый трибун гычат ойленам: мыланна пашаште ешлан эҥертыман. Тыгак Мер Каҥашын активистше-шамыч кокла гыч кажныже посна направлений дене пашам ышташ да тидлан мутым кучаш тӱҥалеш. Тунам лектышат кугурак лиеш, шонем. Тӱшка пашаш кажныже шке надыржым пыштышаш. Вет нунылан тынаре еҥ ӱшана, садланак погыныш делегатлан сайленыт. Еш дене пашам ыштыман, йылме шотышто пеҥгыдылык лийшаш, тӱвырам вияҥдымаште ончыко кайымаш палдырнышаш. Ялозанлык пашам ыштыше-влак мер сомылыш эше шукынрак ушнат гын, сайрак ыле. Нунын дене пырля калыкшат вияҥеш. Ача-ава-влак дене пырля йоча-влакым марий шӱлышеш куштышаш улына. Нуно пашам ыштен моштышт да чын шонен моштышо лийышт манын тыршыман. Еш институтым ыштыме да ялым тӱзатыме паша-влакым ик эн тӱҥлан шотлем. Йылмына мыланна моткочак кӱлеш, но шочмо мландынам мондыман огыл.
- Тау, Эдуард Васильевич. Тек Оньыжа семын шуктен шогымо пашада воранен толеш. Воктенда ӱшанле да полшышо еҥ-влак эре лийышт.
Эльвира Терентьева.

Юмына уло, тудым колыштман

А.Таныгин ден Э.Юзыкайн

А.Таныгин ден Э.Юзыкайн

“Марий йӱла” секцийыш 200 утла еҥ толын ыле. Секцийым вӱдышӧ Э.Юзыкайн манмыла, тиде исторический погынымаш лийын: 1917 ий деч вара икымше гана православий йӱлам кучышо марий-влакат толыныт. Марий Турек район Косолоп черке гыч Александр ача шке выступленийыштыже каласен: “Ик еҥымат виеш ӱшандараш ок лий, тудо шке кузе да кушко кайышашым шона”. Александр ача 25 ияшыж марте кӱсотыш коштын, а вара йоҥылыш корныш тошкалын, сектышке ушнен улмаш. Но илышын вес йыжыҥже тудым православий йӱлалан ӱшанаш таратен.
Кок йулам кучышо-влак лийыныт

Кок йулам кучышо-влак лийыныт

Чылаже 12 доклад лийын. Тӱҥ онаеҥ А.Таныгин республикысе Марий юмыйӱла ушемын шуктымо пашам радамлен. Тыгак шанчыеҥ ден шымлызе-влак мутым налыныт. Марий кундем гыч В.Соловьев, Г.Шкалина, Л.Киртаев, И.Степанова, З.Дудина да молат марий йӱлам кучымаште вашлиялтше ты але вес нелылык дене палдареныт. Куандара: самырык-влакат ыльыч. Теве Д.Захаров марий йӱла нерген умылымашыжым келгемдаш шонен толын. Кумалтышыште Юмылан надырым пуымо шотышто йодышым тарватен. Тӱрлӧ кундемыште памаш воктене ыресым шогалтымым поро пашалан огыт шотло – тиде йодышымат туран шындыме.
Э.Юзыкайн пленарный заседанийыште секцийын пашажым иктешлышыжла каласыш:
- Секцийыште тӱрлӧ шонымаш-влак йоҥгышт. Кеч-могай юмынйӱлам айдеме кучыжо, но Юмо ончылно чыланат иктӧр да порысан улыт. Тӱрлӧ йӱлам кучышо-влак шке коклаштышт памаш вӱдым, отым, мландым да молымат пайлышаш огытыл. Ожнысо йӱлам палыде илаш ок лий: тоштыеҥым уштымо радамым шуктыман, еш кумалтышым эртарыман… Шке палыман да самырык тукымлан туныктен шогыман. Юмылан пелештыме годым мутым айда-лийже кучылтман огыл. Кеч-могай марий ял йыр савырнет гын, шнуй да кумалме верлаште шӱкым кышкен кодымым ужына — почешда кораҥдаш тунемза…
Чынак, таче марий юмынйӱлам пагалыдыме да умылыдымо марий еҥ-влак улыт. Нуным туныкташ да туныкташ логалеш. Пытартыш жапыште ятыр вере марий юмынйӱла нерген пален шогаш, кумалтышым эртараш кумылан еҥ-влакын ешаралт шогымышт йӱланам вияҥдаш амалым пуа.
Секцийыште православий черкылан да ты пашашке марий йылмым пуртымылан, кумалме радамым марла шукташ тӱҥалмылан, кусарыше комиссийын пашажлан таум каласеныт.
Тыгак поро шомак Марий Эл Республикысе кучем да тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве лӱмеш ыле. Нунын полшымышт дене Марий кундемысе шнуй вер-влакым: памашлам, эҥерлам, археологий памятниклам, шӱгарлам — закон почеш аралаш тӱҥалыныт. Тыгай суапле пашам моло кундемласе марий-шамычлан шуктен шогаш ойленыт.
Эше IX погын годым марий юмынйӱла ушемым региональныйым ышташ кутырен келшеныт ыле. Марий Элыште гына марий юмынйӱла общине-влакым закон почеш регистрироватлыме. А Уралыште, Москошто, Удмуртийыште, Пермь, Пошкырт, Угарман, Татарстан кундемлаште алят уке. Тиде экшыкым кораҥдаш темленыт.
Марий юмынйӱлам шымлаш чыла йӧным ыштен шогыман. В.М.Васильев лӱмеш МарНИИЯЛИ, МарГУ да шанчыеҥ-влак посна пӧлкам, лабораторий кафедрым але шымлыме тӱшкам шочыктышаш улыт, тидлан посна программым ямдылаш кӱлеш.
Марий онаеҥ-влак, законло йӧным кучылтын, марий юмынйӱлам школышто да самырык тукымлан туныктен кодымаште тыршышаш улыт.
Эльвира ТЕРЕНТЬЕВА.

Самырык тукым да тачысе саман
Погын самырыкМарий шӱлышым арален кодаш манын, самырык-влак дене кыртмен пашам ыштыман, тӱрлӧ мероприятийым эртарыман. Татарстаныште илыше марий-влак тидын шотышто чолга улыт. “Республикысе латныл районышто марий-влак илат, а Озаҥыште – ныл тӱжем утла. Озаҥ оласе марий-влакын национально-культурный автономийышт уло. Тудын председательже – Людмила Ивановна Мусихина. Ме марий самырык тукымым шке йыр чумыраш тыршена: вашлиймашым, тӱрлӧ темылан “йыргешке ӱстелым”, марий касым эртарена. Калык-влакын келшымаш пӧртыштышт марий кино-влакым ончыктена. Икманаш, марий йӱланам, тӱвыранам арален кодаш тыршена”, — манын Озаҥыште илыше С.Шарабуева.
Шуко ӱдыр-рвезе, поснак подростко пагытыште, икгай шонымашан еҥ-влак дене тӱрлӧ субкультурыш ушнат. Тидат калыкын культуржым арален кодаш полша. “Панк, хиппи да моло субкультур ожнысек лийыныт. Кызыт марий-влакын тыгай группышт уке. А 80-90-ше ийлаште рок-музыкым колышташ йӧратыше, марий рокым мурышо группо-влак лийыныт. “Пайрем” ансамбльлан, “Мари” ВИА-лан кӧра марий калык нерген уло Совет Союз пален. Кызытсе саманыште марий рок музыкым вияҥдаш гын, сай лиеш ыле”, — ойла тӱрлӧ субкультурым шымлыше, МарГУ-н преподавательже С.К.Свечников.
Тӱрлӧ мероприятийым эртарымаш, конешне, сай, но вет тидын дене проблеме огеш шагалем. Пошкырт кундем гыч Алексей Николаев самырык тукымын тачысе саманыште могай улмыжым раш палдарен: “Шуко самырык еҥ шкенжым шала куча: дискотекыште кочывӱдым йӱэш, шкенжым шот дене ок кучо. Яллаште кызыт добровольный ассимиляций кая: марий йоча-влак рушла мутланат, а кушмекышт, олашке илаш куснаш тыршат. Отышто кумалмаш эртаралтеш, но самырык-влак тушто уке улыт. Тидыже шкенан йӱланам пагалыдымашым ончыкта. Ончыч школлаште марий йылмым арняште ныл шагат туныктеныт гын, кызыт кок шагатым веле ойырымо. Кугурак тукым икшывым марла кутыраш огеш туныкто. Эркын дене калыкын национальный самосознанийже йомеш.
Шочмо йылмынам, тӱвыранам арален кодаш манын, историйнам изинек палыман, калыкна дене кугешныман”.
“Кажне еҥ шканже кум йодышым шындышаш. Кушто улына? Кушко каена? Кушко миен шуына? Кунам айдеме нине йодыш-влаклан чын вашмутым пуэн мошта, тунам тудлан чыла раш лиеш. Шке шонымаш верч пеҥгыдын шогыман. Марий улмына деч вожылман огыл. Самырык тукым кугыжаныш системылан келыштаралтшаш, шке праважым палышаш”, — ойла Марий Эл Республикысе адвокат палатын адвокатше В.К.Иванов.
Секцийын пашам ыштымыж годым доклад сынан шуко выступлений лийын. Чаманен каласыман, жап шагаллан кӧра чылаштым тичмашын колышт шуктен огынал.
Самырык еҥ саман дене тӧр кая: мер-политике илышым, тӱняште мо ышталтмым эскера, йӧн лекме семын тӱрлӧ кундемыш миен коштеш, илышыште пеҥгыдын ошкылшо айдеме лийнеже.

89“Самырык тукым да саман” секцийыште Пошкырт кундем Янаул район Тумна кыдалаш школышто англичан йылмым туныктышо Елена Максимовна Гильмитдинова (снимкыште) ойлен.
Самырык туныктышо Янаул олаште шочын. Аваже – марий писатель, ученый-языковед Валериан Михайлович Васильевын пӧрт-тоштержын (Тумна села) директоржо, а ачаже – военный, кызыт пенсийыште. “Янаулысо ик школыш коштынам. Тушто мыланна марий йылме ден литературым туныктен огытыл. Шочмо йылме дене ешыште веле мутланенна. Кызыт марий йылме дене возымо тӱрлӧ книгам лудам, шинчымашем шке гыч келгемдаш тыршем”, — манеш Е.Гильмитдинова.
Елена Бирскысе кугыжаныш социально-педагогический академийыште француз ден англичан йылме-влакым туныктышылан тунемын. Академий деч вара Тумна кыдалаш школыш пашаш толын. Ӱмаште школ у полатыш куснен. “Изи пашадарлан кӧра самырык туныктышо-влак школыш шагалын толыт. Мый изинек туныктышо лияш шоненам. Школышто, йоча-влак дене пырля лийме кече куаным конда. Чолга лияш тыршем. Тӱрлӧ мероприятийыш, конкурсыш кумылын ушнем. 2010 ийыште “Самый классный классный” районысо конкурсышто гран-прим сеҥен налынам, “Молодые голоса” марий муро конкурсышто икымше лийынам да пӧлек шотеш Марий самырык тукым слетыш билетым кучыктеныт. Тунам Марий кундемыш икымше гана толынам ыле”, — ойла туныктышо.
Погын годым Елена Максимовна школлаште литератур йылмым туныкташ кӱлмӧ нерген ойлен: “Икшыве-влакым ару марий йылме дене мутланаш туныктыман, а тидлан школлаште марий йылмым туныкташ шагатым ешарыман”.
Анастасия ЭМАНОВА.

Мер толкын – виян толкын

Татарстан делегаций

Татарстан делегаций

«Йыргешке ӱстелын» темыже «Россий кугыжанышыште марий калыкын верже да марий калык толкынын ончыкылык вияҥме корныжо» лийын.
«Тачысе марий калык Россий кугыжаныште могай верым айлыме да могай рольым шуктымо шотышто йодышым историй деч посна ончыкташ огеш лий», — палемден историй шанче кандидат, Т.Евсеев лӱмеш музей директорын алмаштышыже Евгений Кузьмин. Тудо Россий историйыште марий калыкын верже тӱрлӧ сынан, кыдежан улмыжо, кугыжаныш политикым вияҥдымаште надыржым пыштыме нерген ойлен. Каласкалымыжым кажне гана факт дене пеҥгыдемден. Докладыштыже тудо мемнан калыкнан историйжым 1917 ий марте авалтен.
Умбакыже шке шонымашыжым Марий кугыжаныш университетысе Калык тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтын директоржо Родион Чузаев ойлен. Тудо тӱҥ шотышто тыгай погын-влакын кӱлешлыкышт нерген каласкален. Кажне погын могай-гынат саскам пуа манын иктешлен. Тачысе толкыным толкын манаш лиеш мо? Тиде да моло йодышланат вашмутым кычалын. Идеологий да цель деч посна нимо вияҥ ок керт. Чылан тӱрлын-тӱрлын шонаш тӱҥалыт да тыгай еҥ-влак иктеш ушнен кертыт гын, эшеат сай лиеш манын палемден.
Марий Турек делегаций

Марий Турек делегаций

Кумшо докладым науко да образований министерствын пашаеҥже, историй шанче кандидат Александр Свечников рушла ыштен. Темыже — «Марийский народ и марийское национальное движение в условиях капитализма…»
Тыгак калыкым иктыш кузе шукырак ушымо нерген РФ Кугыжаныш Думын депутатше Лариса Яковлева ойлен. Тудо Российыште илыше марий калыкын федеральный национально-культурный автономийжым вуйлата. Тыгай автономий ӱмаште шочын да тушко тӱрлӧ кундемыште илыше марий-влакын тӱшкашт ушненыт. Тачысе кечылан Татарстаныште, Башкортостаныште да Нягань олаште (ХМАО) илыше марий-влак пуреныт. Яковлеван мутшо почеш, тиде автономий умбакыжат вияҥаш тӱҥалеш, тидлан Грант полшымо дене федеральный окса ойыралтшаш.
Татарстанысе национально-культурный автономийын вуйлатышыже Олег Третьяков илышым саемдыме шотышто шуко мутым ойлен, но тӱҥ пашалан йылмым, йӱлам, тӱвырам арален кодымым шотлен.
Василий Михайлов.

Роза САДОВИНА (Крым Республик гыч делегат):
Крым 10- Мый Марий калыкын погыныштыжо икымше гана лийым. Калыкнан пашам ыштымыже да проблемыж нерген пален нальым. Ужмем-колмем пайдам пуыш. Пеш куаненам: шуко вашлиймаш шарнымашеш кодо. Ынде шкенан кундемыште марий-влакым чолган кычалме да иктеш ушымо пашам ворандараш шонем. Кызытеш Севастополь олаште илыше 20 утла марий еҥым палем. Ынде тидлан жапем шукырак, тений пенсийыш лектынам. Предприниматель семын тыршенам, йоча йолчием ден вургемым ужалыме изирак кевытем уло. А шочынжо У Торъял район Кыдал Орью ял гыч улам. Йошкар-Оласе книга издательствыште индеш ий пашам ыштенам. А Крымыш илаш кайымылан 30 ий шуэш.
Эльвира ТЕРЕНТЬЕВА.

Анатолий Ильич РАДЫГИНЫМ (снимкыште) марий тӱняште сайын палат, тудо Мер Каҥаш вуйверын еҥже, Одо кундемысе национально-культурный автономийым вуйлата. Мер илышым, тушто мо ышталтым раш пала, мер илышым вияҥдымашке вийжым чаманыде пышта. Тудын шонымашыже тыгай:
Погын Радыгин- Ме, ӧрдыж кундемыште илыше марий-влак, Марий Элышке толын, кугезе мландын куатшым шижына. Моло калык коклаште марий лӱмнам кӱшнӧ кучена, тидым ыштыме пашана-влак пеҥгыдемдат. Мер Каҥаш – еш гай, ешышке шоя пура, гын еш шалана. Ме ынде ятыр ий, III погын гычак еш, йылме, йӱла нерген кутырена, тӱрлӧ резолюцийым возена. А шонымашна илышыш пурен ок керт. Ме таче кутырена, эрла мӧҥгӧ кудалына,. Погынышто лукмо пунчалым кӧ илышыш пурташ тӱҥалеш? Пленумышто пунчалым возымо гын, тудым кугыжаныш кӱкшытыштӧ каҥашаш лукман. Тидым, ӱшанен кодам, у Мер Каҥаш, у Оньыжа шукташ тӱҥалыт. Тыгак регионлашке лектын коштман, тусо марий-влакын илышыштышт нелылык лектеш гын, кораҥдаш полшыман. Мер Каҥашын учредительже, структуржо лийшаш, шонем. Статусан делегат-влак деч эркын кораҥман, у вийым утларак пуртыман, тунам веле марий толкынын вияҥме корныжо лиеш.
Татьяна Пчелкина.

Шочмо йылмым тунемаш чыла йӧн уло
Погын Иванов“Еш да шочмо йылме” секцийыш 140 утла делегат — марий йылме ден литературым туныктышо, районласе образований пӧлкан пашаеҥже, республикысе туныктыш да шанче министерствын специалистше-влак, молат погыненыт.
“Марий йылмым аралымаште да вияҥдымаште ешын да образовательный организацийын рольышт” теме дене докладым образований министрын алмаштышыже Александр Васильевич Иванов ыштен. Тудо ныл ий жапыште шуктымо паша, йылмым тунемме шотышто сӱрет дене палдарен.

Курыкмарий район гыч толшо туныктышо-влак

Курыкмарий район гыч толшо туныктышо-влак

Шочмо йылмым арален да вияҥден колтымаште йочасадыште кугу пашам ыштыман. Йочасадлаште марий йылмым тунемме шотышто “Марий йылмым тунемына”, “Марий йылмем йырым-йырем” примерный программе-влак ямдылалтыныт. Школ деч ончычсо образованийым пуышо педагог, воспитатель-влак шочмо йылмым палыше, тидлан келшыше образованиян улыт. Шочмо йылмым тунемаш шонышо-влак шагалемыт манын огына керт, ойлен докладчик. Марий йылмым историй да культур предметла дене ушен туныктат. Учебный пособий-влак уэмдалтыт. ИКН дене кум учебникым савыктыме, нылымше лекшаш. Туныктышо-влак квалификацийыштым нӧлтат, ӱмаште, мутлан, 502 туныктышо курсышто лийын.
Школ-влакын арняште вич кече тунеммашке куснымышт ятыр тургыжланымашым луктеш. Марий йылмым туныктымо шагат шагалеммашке конден кертеш. Но туныктышо-влак тунемме программым садикте жапыштыже шуктышаш улыт. Чылаже республикыште 64 школ вич кечан тунемме арняшке куснышаш.
Общий образованийым ончалаш гын, 84 процент йоча марий йылмым тунемеш. Марий йылмым шочмо йылме семын туныктымо школлаште ныл шагат арняште ойыралтеш, кугыжаныш йылме семын — кокыт. Статистике ончыкта: марий йылмым тунемме шотышто кугу вашталтыш лийын огыл.
Тидлан шуко йӧн ышталтеш. Шукерте огыл “Марий йылмым тунемына” образовательный порталым почмо. Тидыже — йылмым туныктымо икымше интерактивный портал. Тушто 12 модуль полшымо дене изижат, кугужат марий йылмым тунемын кертыт. Портал туныктышыланат, тунемшыланат, ача-ава-влакланат сай полыш манын палемденыт.
“Марий йылмым арален кодымаште черкын надырже” доклад дене протоиерей Николай Чузаев выступатлен. Черке марий йылмын вияҥмыж шотышто курымла дене тыршен шоген. Икымше грамматике миссионер Вениамин Пуцек-Григоровичын тыршымыжлан кӧра 1775 ийыште шочын. 19 курымыштат ятыр книга савыкталтын. Православный книгам марла возымаште, савыктымаште Йошкар-Ола да Марий епархий пелен кусарыше комиссий пашам ышта. 2013 ийыште “Шӱм-чон изолык” икымше марла православный газет лекташ тӱҥалын. Марий йылме дене калыклан литургий эртаралтеш, марла каласыме кажне шомак шӱм-чоныш сайынрак шыҥа. Кусарыше комиссий тыгак Марий Эл радио дене кылым куча, газет лӱманак “Шӱм-чон изолык” Марий телевиденийыште “Чаҥ” передаче-влак лектыт. Епархий йоча-влаклан фестиваль-влакым эртара. Тушто марла ойлат, тыге гын марий йылмын статусшат пеҥгыдемдалтеш, моло калык дене иктӧр улмыжо ончыкталтеш. Православий гоч марий йылме вияҥын, марий книга лектын да кызытат лектеш, каласен протоиерей.
Йылмым тунемаш закон огеш чаре. Шке шочмо йылме деке йочан тунемаш кумылжо лийже манын, эн ончыч ача-ава, еш тыршышаш улыт. Йылмым, историйым, йӱлам, шке тукымвожым палаш да пагалаш туныктышаш, шочмо йылме дене мутланаш кумылым луктын моштышаш улыт. Палена: шочмо йылмым аралымаште ешын рольжо кугу. Тидым ача-ава-влак коклаште эртарыме социологический йодыштмаш ончыктен: лу еш гыч ик еш веле шочмо йылмым тунемаш кумылан. Кумыл уло гын, закон почеш тиде правам кучылтман, тыгай шомак дене погынымаш мучашлалтын.
Секций годым делегат-влак ятыр тургыжландарыше йодышым пуэныт. Марий йылмым аралымаште да вияҥдымаште мом ышташ кӱлмӧ шотышто ой-влакым погеныт. Ѓ

Погын Романова ЧувашийДелегат Наталия Анатольевна Романова (снимкыште) Чебоксар оласе 46-шо №-ан йочасадыште кугурак воспитательлан пашам ышта. Специальностьшо дене психолог, Россий социальный университетым тунем пытарен, образований сферыште коло ий утла тырша.
- Педагогикым да психологийым шарналташ гын, аза гыч 8 ий марте йоча йылмым шижаш тӱҥалеш. Садлан негызым лач ты жапыште пыштыман. Тыште йочасад утларак тыршышаш. Мыйын темлымашем тыгай: школ деч ончычсо образованийым чын виктараш, тидлан тӱткышым ойыраш, литературым ямдылаш кӱлеш. Тудым ава йочажлан лудын кертше. Фольклорлан утларак эҥертыман, калык мурым, йоча почеламутым, модышым поген савыктыман. Тидак веле йочан ушыштыжо ӱмырешлан аралалт кодеш. Вет ме изина годым аван каласкалыме почеламутым кызытат шарнена. Калык ойпого тыге иланен, аралалт кодеш.
Книгам моторын сӧрастарыман, йочаланат, кугыеҥланат оҥай лийшаш. Литературым лудын гыч марий йылмым тунемаш кумыл лектеш. Мый кугурак-влак денат пашам ыштенам, техникумышто туныктенам. Нунылан “языковой погружений” кӱлеш. Тӱрлӧ калык гыч лекше йоча-влакым ик лагерьыш погыман.
Светлана КУШАКОВА.

И.Речкинын фотожо-влак.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: