"Рубрик деч посна", 2016 ий, Пеледыш тылзын 10-шо кечыже

Изи ял манын, ӧрдыжеш огыт код

Статьян авторжо Эльвира Терентьева

Колумб памятник ончылно

Кодшо арнян республикысе “Саскавий” марий ӱдырамаш ушемын еҥже-влакым Юрий Захарович Петров Морко район мучко коштыктыш. Кӧ огеш пале гын, каласем: Кугу Шоръялын чолга эргыже социальный страхований сферыште ятыр жап пашам ышта. Тидлан тудо лӱмынак маршрутым ямдылен ыле. Кажне вершӧр шкешотан. Ятыр оҥай историйым пален нална.

Морко районысо изи ял-влакын пӱрымашышт тӱрлӧ да оҥай улыт: шукыштыжо, кеч-могай нелылыкым ончыде, тачат моло семынак илат, пашам ыштат. Но ялозанлыкыште огыл, а шке семын, кушто шотым муын, тушто.

Ты кечынак Чӱкшӧ курыкышто пайрем лие. Марий Элын эн кӱкшӱ курыкыштыжо пайремым эртарымашым йӱлашке пурташ да кажне ийын майын пытартыш шуматкечынже эртараш палемдышт.

Пумырышто

“Саскавий” ушемын десантше шке корныжым Марий кундемын чапланыше эргыже, поэт Валентин Колумбым шарныме гыч тӱҥале.

Пумыр ял покшелне поэтлан шогалтыме памятник воктеке пеледышым, венокым пыштышт да воктенже войзалтыч. А тылеч ончыч ялыш пурымаште сареш вуйым пыштыше-влаклан чоҥалтше стелым ончышт. Тудын ончылнат пеледышым пыштышт, вет тыныс верч кредалше воин-влакын лӱмыштым ужын, вуйым савыде эртен каяш ок лий. Ты памятниклан оксам Пумыр ялыште илыше-влак шкешт погеныт. Мо сайже: кӱыш марла возымо, ялыште Кугу сарын чыла участникшын лӱмжӧ коеш. Ты памятникым 22 июньышто, Ойгаҥын шарныме кечын, офицально почаш палемденыт.

Кугу Шоръялыште

Эн ончыч Кугу Шоръялысе шӱгарла воктеке лишемна. Тыште шӱгарлам уэмдыме нерген мутланышна.

Тушто мемнам ты ялын чолга еҥже Алик Данилович Егоров вашлие. “Тиде православий йӱлам кучышо-влакын шӱгарлашт, — мане тудо, — а чимарий шӱгарла – вес верыште”.

Пурымаште – чатка кӱртньӧ пече. Шола велыште колышо еҥым шӱгарлаш пуртымо деч ончыч Юмылан пелештыме да кӱлеш ӱзгарым шогалтыме пӧрт шинча. Тудым кумалтыш пӧрт маныт. Пурла велыште — сарыште лийше еҥ-влакын лӱмыштым возыман стела. А лишыл жапыште печым вашталтынешт, тидлан ял калык кызытеш надыржым пуа.

“Мый ятыр вере лийынам: Киевыште, Хатыньыште, Курганыште, Краснодонышто… Ачамат сар нерген шуко ойлен. Шуко событийым шкеат ужынам. Сандене ме шке шонымашнам илышыш шыҥдаренна. Ты сомылым кум ий ворандарышна. Калыкым тарватыман, ты сай пашам шуктыманак”, — мане Алик Данилович.

А.Д.Егоровын каласкалымыж деч икте ушеш кодо. “Кажне еҥ, оксам пуэн, ты шӱгарлаште кийыше родо-тукымжылан надырым пуымыжым, нунын ончылно порысан улмыжым шижше”, — каласыш тудо.

Кугу Шоръял шӱгарла

Кажне ийын Илян кече деч ончыч ялысе калык шудым солаш кок гана лектеш. Прибалтикысе семын Алик Данилович шӱгарлам парк гай чаткам ышташ шона.

Вес мутланымаш – пыташ тӱҥалше яллаште беседке нерген. Палемдыме маршрутла почеш коштыктышо Ю.З.Петровын шочмо Кугу Шоръялыштыже суртшо лунчырген. А чон ялышке шупшын. Тунам тудо шочмо вер-шӧрышкӧ толын, жапым ласкан эртараш манын, илыме суртшо деч тораште огыл беседкым келыштарен. А ялысе калык мийымашешна ӱстел сийым ямдылен ыле.

Кугу Шоръялыште ондак мо гына лийын огыл? Толын шичше куп воктене — “Большевик” колхозын олма пакчаже. Шорык, чыве, имне фермылаште паша “шолын”. Вет ты колхоз районышто эн ударле лийын да миллионер радамыш пурен. Шурно склад ден апшаткудо, кевыт… А кызыт тыште 26 суртышто илат.

Тошнур

Программе почеш Тошнур ял воктенсе верым ончышаш улына ыле. Но жап чӱдылан кӧра тушко ышна кай. А.Д.Егоров – Тошнурын шочшыжо. Ты ял 1839 ийыште шочын да 1959 ийыште пытен, ялын ӱмыржӧ 120 ий шунен. 12 пӧрт лийын. Тушеч Алик Данилович 11 ияшыж улмо годым каен. Ты ялым шарныме лӱмеш стелым шогалтыме. Тушто 70 утла еҥын лӱмжым возымо. Теве тыгай тамгам кажне пытыше ялыште ышташ шотлан толеш манме шонымаш дене ты мутланымашын участникше-влак тӱрыснек келшышт.

Малиновка

Чӱкшӧ курыкын кечывалвел могырыштыжо Малиновка ял верланен. Тудым Марий Элын картше гыч ӱштыл шуымо огыл. Ондак латвич суртышто иленыт. А кызыт тыште кок еҥ ила: 53 ияш Иван Ефимов ден 60 ияш Вячеслав Иванов. Мийыме годым мӧҥгыштак улыт ыле, но уремышке ышт лек. Тылеч посна кеҥеж пагытлан ик суртыш илаш толыт. Лач нунын пӧрт воктенышт учёныйын сурт олмыжо верланен.

Тиде пӧртын шола велныже Васильевын кок пачашан пӧртшӧ лийын.

Ожно годым тыштат “Большевик” колхозын олма садше, мӱкшотарже улмаш. Ты ялыште марий учёный Валерьян Михайлович Васильев илен. Ме тидын нерген Морко посёлкысо 1-ше №-ан школышто марий йылмым туныктышо Софья Васильевна Никитина деч пален нална:

- Шоҥгыеҥ-влакын ойлымышт почеш, 1937-1939 ийлаште учёный Малиновка ялышке толын гына коштеден. А ешыже кок пачашан пӧртыштӧ илен. Пелашыже Наталья Васильевна Кожлаял гыч лийын. Нуно мӱкшым онченыт да тысе калыкым пӱртӱс поянлык дене пайдаланаш таратеныт. Ты жапыште кок пачашан пӧрт – моткоч кугу поянлык. Репрессий жапыште шылын илыме пагыт шыпланымеке, Валерьян Михайлович ешыж дене Малиновка ял гыч шке погыжым — мӱкшыжым, моло илыш кучем ӱзгаржым — 11 имньыш кычкен наҥгаен. Тыгак кызыт илыше Ванюшмытын ешыжлан ик омарта мӱкшым пӧлеклен коден. Кызытат Ванюш мӱкшым ончен ила.

Тиде ялыште илен да пашам ыштен Зоя Семёновна Котельникова. Волжский районышто пагалыме туныктышыш савырнен. Тыштак Мария Лазаревна Соловьеван чарайолын куржталме пагытше эртен. Аваже Пумыр гыч лийын гынат, кум йочажым налын да пелашыж деч ойырлен, Малиновка ялыш толын лектын да эн тӱр пӧртым налын. Кок але кум ий илымеке, ачашт ик телым имне дене кудал толын, Мариям да Олег шольыжым (акашт школышто тунемын) терыш шынден наҥгаен. Тыге ача ден авашт сӧрасеныт.

Чӱкшӧ

Чӱкшӧ ялым Овда карген, маныт. Сандене шуко сурт лийын гынат, пытен. Руш-влакат тышке илаш шылын толыныт улмаш. Нунат варажым каеныт. Чӱкшӧ курык тайылыште Овда рож лийын. Ондак тушко йоча-влак пурен коштыныт гын, кызыт тудо петырналтын.

Чӱкшӧ ялыште

Тылеч посна ялыште кок гана кугу пожар лийын. 1957 ийыште кок могыр уремымат тул авалтыме деч вара кок могыр уремыште пӧрт-влак йӱленыт, чылаже 21 сурт йӧршеш пытен. Вес гана — 2004 але 2005 ийыште — «йошкар агытан» озаланен. Тылеч посна еҥ-влакын ты ял гыч кайыме амал — вӱд укелык. Тылеч ончыч нуно Йӱшӧ памашыш вӱдлан коштыныт. Кызытат Чӱкшӧ ялыште илыше калык ты вӱдымак йӱэш, но вӱдпучым суртлашке шупшмо.

Кызыт ялым сӧрастарат, каныме верым ыштат. Самырык-влак Чӱкша карьерыште пашам ыштат. Кодшо ийын ял покшелне сарын участникше-влаклан стелым ыштеныт. Варажым Чӱкшыштӧ ял пайрем эртен. Тунам ты ялыште шочшо, Данийыште илыше 80 утла ияш ӱдырамаш толын коштын. Шочмо ялыштыже 30 ий лийын огыл. Кызыт 1о пӧрт шога, визытыштыже илат.

Эльвира Терентьева.

Авторын фотожо-влак.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: