"Рубрик деч посна", 2016 ий, Пеледыш тылзын 9-ше кечыже

Тамак кинде огыл — кудалташ лиеш

Статьян авторжо Светлана Кушакова

данилова31 май – Тамакым шупшмым кудалтыме тӱнямбал кече. Кажне ийын ты кечын тамакым шупшмын тазалыклан эҥгекым ыштымыж нерген эше ик гана ойлена. Кугыжанышын тидын шотышто могай пашам ыштен шогымыжым умылтарена. Мемнан республикыштат ты аяр ваштареш кучедалме тӱрлӧ мероприятий-влак ик тылзе наре эртаралтыт.

Тамакым шупшмым кудалташ куштылго огыл. Никотин — зависимостьым лукшо тале аяр. Шупшшо еҥ тамакым жаплан кудалта гынат, икмыняр тылзе гыч адак тӱргаш тӱҥалеш. Садлан ты чер нерген эше ик гана мутым луктына. Тамакын могай эҥгекым ыштымыже, никотин деч кузе утлаш да моло нергенат республикысе наркологий диспансерын диспансерный отделенийжым вуйлатыше да йоча -влак дене пашам ыштыше психиатр-нарколог Нина Николаевна Данилова (снимкыште) дене мутланена.

Ты кечым палемдаш пунчалме деч вара ВОЗ (Всемирная организация здравоохранения) шке ончылныжо цельым шынден: XXI курымышто тамакым шупшмо проблеме лийшаш огыл. Ты курым толын шуын, но проблеме пытен огыл. Тугеже никотин ваштареш кучедалме пашам умбакыже эртарыман.

Ты аярлан кӧра тӱнямбалне кажне луымшо еҥ тӱрлӧ чер дене черлана. Шотлен лукмо почеш, тӱня мучко кажне ийын 6 миллион еҥ кола, тушеч 600 тӱжемже тамак шикшым шӱлымылан кӧра тазалыклан эҥгекым налын кола. Мемнан элыште тиде цифр 300 тӱжемыш шуэш. Тидыже ДТП-ыш логалын, наркотик дене аярген, СПИД дене черланен колымо дечат шуко.

- Шуко еҥ тамакым шупшмым уда койышлан шотла. А теве тазалыклан эҥгекым кондымыж да тудын деч утлен кертдымыж нерген огеш шоналте. Кызыт тамакым шупшмо проблеме республикыште пӱсын шога мо?

- 2013 ийыште “Об охране здоровья граждан от окружающего табачного дыма и его последствий” законын илышыш пурталтмыж деч вара тамакым шупшшо-влак уда койышым кудалтыме нерген утларак шонаш тӱҥалыныт. Шоналташ гын, тиде законым пурташ кӱлын, пайдамат конден. Йоча-влак тамакым шупшмо деч ончыч шоналтат. Полицейский-влакат ончыч тамакым шупшшо йоча-влакым ужыныт гын, нимом ыштен огытыл, а кызыт законым пудыртымылан учетыш шогалтен кертыт. Ончыч йоча-влак дене пашам ыштыме годым тамакын эҥгекым кондымыж нерген веле ойленна, кызыт тамакым шупшмо аракам йӱмӧ, наркотик дене аяргыме дене пырля иктӧр шога. Таче законлан кӧра тамакым уремыште шупшмым шагал ужына. Садлан тыгай еҥ шагалемын, шонена. Тыге огыл. Тамак деч посна кызыт кальяным, насвайым шупшын, шкеныштым аҥыртарат. Тамак кызыт синтетический наркотик денат варалтеш. Кальянышкат тудым оптен кертыт. Южгунам йоча-влаклан анализыштышт наркотик улмым каласыме годым ӧрыт. Закон иктым чара гын, шупшаш вес йӧным муыт. Пытартыш жапыште насвайым шупшшо-влак ешаралтыныт.

- Тамакым кудалташ да эмлалташ шонен толшо-влак улыт мо?

- Кугыеҥ-влак коклаште тыгай йодыш дене толшо-влак ешаралтыныт. Мо тендам тидым ышташ таратен, эреак йодам. Икте, мутлан, тамак кызыт ончычсо гай огыл манын каласыш. Чынак, тыгеат лийын кертеш. Тамак кушкылым кушмыж годымак тӱрлӧ вещества дене обрабатыватлен кертыт. Весе тамакым шупшаш окса шуко кайымым палемда. Южыжо тазалык начарештмым шижмек веле уда койышым кудалташ кӱлмым умыла. Онкологий чер марте шумеке веле южыжо тамакын, чынжымак, лӱдыкшӧ улмыжлан ӱшана.

- Тамак организмлан тугеже кугу эҥгекым ышта. А могай орган тамаклан кӧра утларакше орлана?

- Тамакым умшаш налме годым коваште температур вашталтеш. Тунам тӱрвым, умшагӧргым локтылеш. Тушто изи йора-влак лийыт. Айдеме тидым шкеже огеш шиж. Вара аяр организм кӧргыш логалеш. Тыге вӱргорнылан эҥгек ышталтеш. Аяр тудым ишен шында, кислородлан кошташ чаракым ышта, шӱмыш миен огеш шу. Тамакым шупшмыж дене айдеме угарный газым шӱла. Орган-влак тидлан кӧра орланат. Эн кугу эҥгек вуйдорыклан ышталтеш.

Тамакыште кумло утла канцерогенный вещества уло. Эн лӱдыкшыжӧ — радиоактивный полоний. Тудым тушеч нигузе луктын шуаш огеш лий. Тыге коваште, илелогар, мокш, пагар пуалыт. Шодо пуалме 90 процент случайыште тамак титакан.

Вес лӱдыкшӧ вещества – синильный кислота. Тудо аярлан шотлалтеш. Тамакыште дозыжо шагал гынат, эре шупшмо дене организмыште погына, вара шкеж нерген палдараш тӱҥалеш. Мышьяк тыгак организмым пытара. Тамак шикшыште 4 тӱжем вещества уло. Тудым шӱленат айдеме аярга.

Никотин дене чот кылдалтеш. Тудо лыпландара, ласкалыкым пуа, но тидыже вашке пыта да уэш шупшмо шуэш. Психологический, тыгак физический зависимость вияҥеш. Тышеч лекташ пеш неле.

- Йоча-влакын тамакым шагал огыл шупшыт. Могай икшыве утларак шупшшо радамыш ушна?

- Тамакым шупшшо ешыште, мутат уке, йочат тамакым тӱргаш тӱҥалеш. Тудо шочмекак, тамак шикшым шӱлен, никотин деч зависимый кушке. Шикш гыч витле процент аяр организмыш логалеш.Тӱрлӧ уда койышан йолташ-влак дене келшыме тыгайышке шукта.

- Тиде уда койышым кудалташ ӱдырамашлан але пӧръеҥлан куштылгырак?

- Чыла шупшшо кокла гыч ик кумшо ужашыже ӱдырамаш-влак улыт. Ончыч калыкыште нуным шудалыт ыле. Кызыт уке, садлан шупшшо ӱдырамаш-влак ешаралтыныт. Арака йӱмым кудалтымым ончалаш гын, пӧръеҥ-влак куштылгынрак тидым ыштат, ӱдырамаш-влаклан нелырак. А тамакым кудалтыме годым тыге каласаш огеш лий.Зависимость кажне айдемын тӱрлӧ. Чер кум стадий дене эрта. Икымше стадийыште айдеме тамакым шупшаш кумылаҥеш. Тыгодым организм аярлан тунемеш. Кокымшо стадийыште организм утларак да утларак тамакым йодеш, тунам кечыште еҥ 20 сигарет марте тӱрга. Кумшо стадийыште организм аяр дене темеш. Айдеме тамакым умшашкыжат налын огеш керт. Нервный системым пӱтынек пытара манын иктат огеш шоналте. Никотин норадреналиным луктын шога. Тиде гормон стресс годым лектеш. А никотинын кажне гана организмыш логалмыжлан айдеме эреак стрессыште лиеш.

- Тамакым шупшмым кудалташ шонышылан могай ой-каҥашым пуэда ыле?

- Эн ончыч тамакым кудалтыме кечым палемдыза. Мӧҥгыштӧ тамак нерген ушештарыше чыла арверым, зажигалкым, шырпым, пепельницым, молымат кораҥдыза. Кампеткым шупшса, вӱдым шукырак йӱза. Вара тамакым шупшшо компаний, йолташ-влак деч кораҥаш тыршыза. Эм-влакымат кучылташ лиеш: нуно никотинан да никотиндыме улыт. Тӱрлӧ шудо-влак негызеш ыштыме-влакым кучылташ лиеш. Нунылан тамак йырныкла чучеш. Но тылеч ончыч тазалыклан эҥгек ынже лий манын, врач дене каҥашыман. Вет южо чер годым нуным кучылташ огеш лий.

Южо еҥ электрон сигарет тамакым шупшмым кудалташ полша манын йоҥылыш шона. Тушто тӱҥ вещества — никотин. Формыжат, кучылтмо действийже денат тыглай сигаретым ушештара. Тидыже вуйдорыклан уда койышым мондаш чаракым ышта. Садлан электрон сигарет полша манаш огеш лий. Тудым ужалаш чарыме нергенат ойлат.

Аллергий уке гын, тамакым шупшмо деч ончыч кочо шудо-шамычым пурын ончаш лиеш. Тидыже ужмышудымашым луктеш.

Тыгак психологий рӱдерыш, тазалык рӱдерыш миен толаш лиеш. Поликлиникылаште тамакым шупшмо деч утлаш полшышо кабинет-влак пашам ыштат. Мемнан наркологий диспансерыште сай психолог-влак тыршат. Нуно тренингым эртарат, ой-каҥаш дене полшат.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: