"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2016 ий, Сӱрем тылзын 22-шо кечыже

Сценыште – вате-марий Бирюковмыт

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Бирюковы артистыМ.Шкетан лӱмеш Марий театрыште пашам ыштыше вате-марий-влак нерген пытартыш жапыште газетлаште ик гана веле огыл возымо. Такше тыште «возымо» мут пешыжак келшен огеш тол – просто нунын лӱмыштым каласен кайыме: Алексей Маюк-Егоров ден Анастасия Филиппова, Георгий Пушкин ден Мария Михайлова, Степан Кузьминых ден Майя Романова, Петр Белопасов ден Дина Никифорова, Павел Байков ден Любовь Булычева, Валентин Петухов ден Лидия Комарова, Михаил ден Нина Романовмыт… Кызытат тыгай творческий «дуэт-влак» улыт. Тиде – Алина Егошина ден Александр Бирюков, Светлана ден Алексей Сандаковмыт, Марина Почтенева ден Сергей Данилов, Людмила Казанцева ден Павел Ефимов…
Но тыгай «спискыш» Бирюковмыт – Яков Андреевич ден Федосья Ефимовна – ала-молан нигунамат логалын огытыл. А вет нуно чылтшак шинчаш перныдыме пашаеҥ лийын огытыл. Яков Андреевич жапше годым театрын директоржыланат шоген, а пелашыже, Федосья Ефимовна, «Йошкар-Олан почетан гражданинже» лӱмым сулен. Чын, тунам вестӱрлӧ пашаште лийын.
Илыш корныштым але сайынжак шымлен шуктен омыл. Нунын эргышт, Жорж Яковлевич, дене ужын кутыренам, тудын мӧҥгыштыжӧ лийынам, аралалт кодшо фото-влакым онченам. «Мый денем, — мане суртоза, — ача-аван илышышт да пашашт дене кылдалтше нимогай документ аралалт кодын огыл. Можыч, Альбина шӱжарем дене уло, но тудо тораште, Моско лишне, ила».
Я.Бирюков 1903 ийыште У Торъял район Кузнеч ялыште кресаньык ешеш шочын. Моло семынак школышто тунемын, изинек кресаньык пашам ыштен. 1925-1926 ийлаште Йошкар Армийыште служитлен. Изиш варарак ала-могай йоҥылыш пашаш варналтынат, пел талук жап петырымаште шинчен. Артист пашалан изинек шӱман лийын, сандене Йошкар-Оласе искусство техникумыш тунемаш пурен. Тудын дене пырля сцене мастарлыклан Иван Якаев, Нина Конакова, Петр Белопасов, Анастасия Тихонова, Филипп Лебедев, Илья Ложкин да молат тунемыныт. «Рвезе коммунист» газетын 1935 ий 29 июньысо номерыштыже кызыт гына дипломым налше кум йолташын: П.Белопасовын, И.Якаевын да Я.Бирю-ковын — фотосӱретышт уло.
Рвезе ден ӱдыр-влак тунемме жапыштак сценыште модыныт. 1933 ий шошым А.Маюк-Егоровын вуйлатымыж почеш М.Шкетанын «Шурно лектыш» драмыжым (кызыт тудо «Шурно» лӱм дене палыме) шынденыт. Премьер 26 майыште лийын, лач тудо кечын МАО-со писатель-влакын конференцийышт почылтын да 29 май марте пашам ыштен.
«Марий коммуна» газетеш лекше рецензий гыч коеш: Ложкин илалше единоличник Йогорын, Бирюков ялсовет вуйлатыше Яшметовын, Якаев бригадир Романын, Тихонова Йогорын 18 ияш уныкажын, Васикын, Конакова председатель вате Варушын рольыштым сайын модыныт, эн чотшо Ложкин, Тихонова да Конакова келыштареныт.
Бирюков семынак, Ложкинат кызытсе еҥ-влаклан ялт палыдыме. Нуно, векат, сай йолташ лийыныт. 1939 ий 26 апрельыште Ложкин шке фотопортретшым тыгай шомак дене пӧлеклен: «На добрую память тов. Бирюкову Якову Андреевичу (Маюку) от студента техникума искусств Ложкина Ильи Дмитриевича».
Ты подпись ик йодышым луктеш: Ложкин эше 1933 ийыштак учебный манме спектакльыште модын гын, кузе тудо 1939 ий мартеат студент лийын кодын?
1938-1939 ийласе сезон вашеш ямдылыме изирак буклет палдара: тунам марий труппышто 33 актер лийын. Тыште варажым марий сценын чолга шӱдырышкыжӧ савырныше-влакат (Тимофей Григорьев, Нина Конакова, Анастасия Кириллова-Страусова, Степан Кузьминых, Илья Россыгин, Анастасия Тихонова, Иван Якаев), ялт мондалтше лӱм-влакат (А.Абрамов, М.Зайцева, И.Лопатин, Ф.Мосолов, А.Суворова, М.Султанбратов, И.Орехов, Н.Яндыбаев, Ф.Федоров) улыт.
И.Ложкин шке снимкыжым пӧлеклыме годым Бирюковын фамилийже пелен «Маюкым» таклан огыл ешарен. Икымше марий режиссер А.Егоров «Маюк» псевдонимым кучылтын гынат, Бирюковат ала-молан шкаланже тыгайымак налын. Теве «Дубровский» спектакльын (1937) программыштыже тыге сералтын: режиссер — А.И.Маюк, станционный смотрительын рольжым Я.А.Маюк модеш.
Кӱшнӧ ушештарыме буклетыште кок ужаш гыч шогышо фамилиян ик актер гына уло — Я.А.Бирюков-Маюк (тиде жаплан режиссер Алексей Егоровым лӱеныт улмаш). А.Егоровым да тудын дене пырля ик делаш ушымо артист-влакым (П.Мусаевам, А.Мамуткиным, З.Белкиным, В.Якшовым, А.Янаевым да молымат) йодыштмо годым 1938 ий 15 октябрьыште допросыш Я.Бирюковымат ӱжыктеныт. Тудын нерген тыге возен кодымо:
«1903 ийыште шочын. Адресше – Йошкар-Ола, Гоголь урем, 6. Икмарда кресаньык кокла гыч. Ватыже – Ф.Бирюкова. Жорж эргыжлан ик ий да кум тылзе. Кыдалаш образованиян. 1928 ийыште Уголовный кодексын 109-ше статьяж дене судитлалтын – 6 тылзылан ӧкымеш пашам ышташ колтымо. Йошкар Армийыште 1925-1926 ийлаште служитлен, званийже рядовой».
Буклетыште вате-марийын фамилийышт йыгыре возалтын: Ф.Е.Бирюкова, Я.А.Бирюков-Маюк. Федосья Ефимовна ятырлан рвезырак лийын, тудо 1916 ий 1 мартыште Кужэҥэр район Рушплак ялыште шочын. Труппыш 19 ияшак ушнен да кок кутышын (1935-1942 да 1946-1949 ийлаште) артистлан пашам ыштен. Театрыштак, очыни, ончыкылык пелашыж дене палыме лийын. 1936 ийыште ӱдыр икшывышт шочын, но аза годымак колен. Вес ийжылан 9 июльышто Юмо нунылан эргым пӧлеклен, ачаже Жорж лӱмым возыктен. 1939 ийыште Эдуард да кок ий гыч Альбина шочыныт. Эдуард 1990 ий сентябрьыште рак дене колен.
Ф.Е. Бирюкован чурийжым «Рвезе коммунист» газетыште (1939 ий 27 май) ужаш лиеш: фотокорреспондент Я.Любашевский «Салика» спектакльыште модшо кум артисткым – Нина Конаковам, Анна Якшовам да Федосья Бирюковам — войзен.
Суртоза Я.Бирюковын 1942 ийыште армийыш кайымекше, еш тудын шочмо ялыш, Кузнечыш, илаш куснен. Ончычсо актер фронтышто талын кредалын, чын патриот улмыжым ончыктен. 1945 ий 7 октябрьыште «Марий коммуна» газет тудын военный вургеман фотожым икымше страницеш савыктен. Текстше ойла: «Гвардий старший лейтенант Я.А.Бирюков, Маргостеатрын ончычсо артистше, армийыш рядовой лийын каен. Славный боец, а варажым офицер Берлиным налмаште участвоватлен. Советский правительство тудым кум боевой орден дене наградитлен. Бирюков йолташ Н.Торъяльский район Кузнецовский сельсовет гыч».
Орденже-влак тыгай лийыныт: Йошкар Шӱдыр, Йошкар Знамя, Отечественый сар (степеньжым ом пале).
Я.Бирюков кажне пашаж дене режиссерын ӱшанжым шуктен толын. 1939 ий шошо тӱҥалтыште ик спектакльыште модшо актерым пеш писын алмашташ кӱлын. Тидым Яков Андреевичлан ышташ пернен. Вашке, 19 мартыште, театрын директоржо приказым серен: пеш кӱчык жапыште у рольым сайын тунем шуктымыжлан Яков Бирюковлан тау шомакым увертараш. Ныл тылзе наре жап гыч директор лӱмын серыме приказыштыже творчески кушкын толшо артист ден режиссер-влакым мокталтен. Нунын радамыште Бирюковат лийын.
1941 ий тӱҥалтыште труппо М.Горькийын пьесыж негызеш «Пундаште» спектакльым ямдылен шуктен. Режиссер Н.Станиславский Бирюковлан тушто Бубновын рольжым пуэн. Рецензент А.Айзенворт Бирюков, тыгак Якаев, Григорьев, И.Пушкин, Ложкин ончышын кумылжым савырен кертыныт манын серен. Яков Андреевич умылен: марий театрыште тӱҥ верым марла возымо пьесе-влак налшаш улыт. Тидын нергенак марий драматургий ончылно шогышо задачылан пӧлеклалтше погынымаште (1941 ий 20 май) ойлен. Тушто докладым Станиславский ыштен.
Сар тӱҥалмек, Яков Бирюковым армийыш вигак налын огытыл. 1942 ий 3 январьыште лукмо приказ ойла: марий труппым У Торъял селашке колташ, тушеч коллектив Шернур, Марий Турек, Кужэҥер да Косолоп районлашке спектакль дене лектын коштшаш. Худрук А.Тимохинын вуйлатыме «бригадыште» Бирюков деч посна С.Савельев, И.Якаев, Ф.Баранов, Н.Конакова, И.Тимиршин, А.Волков (самырык драматург сарыште сусырген пӧртылын) да эше икмыняр еҥ лийыныт.
Фронтовой корно дене Берлин марте миен шумек, старший лейтенант Бирюков икмыняр жап гыч мӧҥгӧ пӧртылын да вашке театр пашашке ушнен. Ешыжым ял гыч олашке конден, но пачер укелан кӧра чот йӧсланеныт. Ончыч театрын йошкар пусакыштыже (красный уголок), вара декорацийым аралыме складыште илен толашеныт. Йӧра эше 1948 ийыште театрын художественный вуйлатышыже С.Савельевлан сайрак пачерым пуэныт, да тудын ончычсо «пыжашыш» Бирюковмыт кусненыт.
Яков Андреевич Марий АССР-ын 30-шо идалыкше лӱмеш (1951 ий июнь) ямдылыме «Мланде пеледеш» спектакльыште (пьесыже С. Николаевын) тӱҥ рольым – профессор Воронцовым – модын.
Ватыже тиде жаплан театр гыч каен улмаш. Федосья Ефимовна артист пашалан тунемынжат огыл, сандене тудлан тыште йӧсӧ лийын.
Ятыр шонкалымек, ӱдырамаш торговльыш куснаш шонен пышта. Ончыч лӱмын почмо курсышто тунемеш, вара «Продтовар» объединенийын 28-ше номеран кевытышкыже пашаш пура. Тыште ужалышылан латшым ий ышта. Могай айдеме да пашаче улмыжо тышеч коеш: 1967 ийыште Ф.Бирюковалан «Марий АССР торговльын заслуженный пашаеҥже» лӱмым пуат, а вес ийынже, В.И.Ленинын шочмо кечыж (22 апрель) вашеш Йошкар-Ола горисполком эн уста, мер пашаште чолга пашаеҥ-влаклан олан почетан гражданинже лӱмым пуаш тӱҥалме нерген пунчалым луктеш. Тунам иканаште шым еҥ (школ директор С.Полысалов, профессор В.Смирнов, врач М.Куликова, завод пашазе М.Басов да молат) тыгай чапым сула.
Тиде спискыште кок марий вате лийын: продавщице Ф.Бирюкова ден «Труженица» фабрикын тӱрым тӱрлышыжӧ Прасковья Ласточкина. Бирюкован шочмыжлан тений 1 мартыште ик курым темын (а колен 1992 ий 29 июньышто).
Яков Андреевич ош тӱням ятырлан ончыч, 1965 ий 23 ноябрьыште, коден каен. Тудо, театрын ончычсо директоржо, туберкулез дене черле лийын, тидыжак ӱмыржым кӱчыкемден. Я.Бирюковым Йошкар-Оласе Марково шӱгарлаште тоеныт.

Г.Зайниев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: