"Марий Эллан 100 ий темме вашеш" рубрик, 2016 ий, Идым тылзын 23-шо кечыже

Ик ешыш ушен Марий Ушем

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

«Йошкар урем», «Ушнымаш», «Марий Октябрь», «Волгынчо», «Ушемнур», «Йошкар пеледыш», «Йошкар памаш», «Йошкар Шернур», «Шемер вий», «Ленинсола», «Саскан», «Чодыра саска», «Ломбер», «Трактор ушем», «Эрык сескем»… Тыгай лӱман колхоз ден коммун-влак лийыныт ожно Марий Элыште. Тидым шарналтет да кугезына-влакын моторлыкым, поэзийым умылен моштымыштлан кӧранен колтет.
А 1923 ий шыжым кызытсе Медведево ден Оршанке районласе лишыл яллаште илыше-влак у верыш куснаш ямдылалтме годымак ончыкылык илемыштлан лӱмым шонен муыныт: «Марий Ушем».
Тиде пашан организаторжо Орлов Метрий лишыл жапыште мом ыштышаш нерген «Йошкар кече» газетыш тыге возен колтен:
«Марий Ушем» коллектив Ошла йогын вӱд воктен, Мишан вакш деран, запасной фонд чодыраш лекшаш. Чодырам пӱчкын пуэныт. Коллективышке чылаже 32 еҥ сералтын. Вольык: имне – 3, ушкал – 6, шорык – 12. Оралтышт: 5 пӧрт, 4 амбар, 6 вита (тыге серыме), 3 агун, 3 моча. Сурт ӱзгарышт: 4 орва, 5 косиля, 4 тырма (шӱре), 5 шогавуй, 4 тер, 1 тарантас, 5 самовар.
У верышке чодырам руэн пытарымеке каяш шонат. Ожыкым у верыште йытыраяш тӱҥалыныт. Пашам пырля ыштат. У верыште 14 десятине куп уло. Тиде купым нуно кошташ, шудылыклан келыштараш шонат».
Д.Орлов Ятман ял (кызыт Медведево район) марий лийын. Тудо да йолташыже-влак у верыш куснымо деч ончычак тушто ик пашаче еш семын, тӱшка озанлык дене илаш кутырен келшеныт, санденак Метрий шке серышыжлан «Марий Ушем» лӱман коллектив» вуймутым пуэн.
Кум кече гыч «Йошкар кече» газет Орловын эше ик письмажым савыктен. Тушеч коеш: у илемыш куснымо нерген йодмашым эн ончыч Петриков волостьысо Ятман ден Петрсола, Ернур волостьысо Марий Ернур яллаште илыше марий-влак сереныт. Мландым пӱчкын пуышт манын, облземупр (областное земельное управление) гоч клопотаен коштыныт. Нунын йодмыштым шукташ Чарла кантисполкомын мланде управленийыштыже пашам ыштыше марий-влак Егоров ден Алексеев полшеныт.
Тений августысо ик кечын Марий Ушем ялын пайремже эртаралтын. Тидын нерген уверым «Кугарняште» лудымат, шукерте ожно, 1972 ий шыжым, тушко мийымем ушеш возо. Тиде ялыш каяш тунам теве могай амал лийын.
1935 ий сентябрь тӱҥалтыште Москошто Коминтернын (тӱнясе компартий-влакым ушен шогышо организацийын) 7-ше конгрессше эртен. Чыла заседаний пытымек, кок делегат, Интернациональный контрольный комиссийыш сайлалтше кок коммунист: болгарин Петр Искров ден Турцийысе компартий ЦК-н членже Ферди – Марий автономийыште паша кузе кайымым ончалаш толыныт. Икымше кечынак, 7 сентябрь кастене, нуно Маргостеатрыште МАО-со партактив дене вашлийыныт. Шерге уна-влакым зал кынел шогалын саламлен. Искров (тудо рушла сайын ойлен) конгресс кузе эртыме нерген кум шагат каласкален. Ферди французла ойлен, кажне вич минут гыч тудын мутшым рушлашке кусареныт.
«Пелйӱд деч вара ик шагатат пелыште партийный актив погынымаш «Интернационалым» мурымо дене петырныш», — возен тунам «Марий коммуна» газет.
Эрлашыжым эрдене уна-влакым лишыл яллашке – Йошкар-Ола районысо «Двигатель революции» (Марий Ушем ял) ден Калинин лӱмеш (Шойбулак) колхозлашке наҥгаеныт. Нуным ВКП(б) обкомын культпропотделжым вуйлатыше Елена Сидоркина, партий Йошкар-Ола райком секретарьын алмаштышыже Павел Алтышев да «Марий коммуна» газет редакторын алмаштышыже Василий Фавстов ужатен коштыныт (чаманаш логалеш, кумытынат репрессийыш логалыныт). Марий Элыште мом ужмыж нерген Искров «Марийская правда» газетын корреспондентшылан каласкален (1935 ий 10 сентябрь):
«Никогда не забудем наше посещение колхозов имени Калинина и «Двигатель революции»… Мое горячее желание, чтобы то, что мы видели вместе с тов. Ферди, увидели болгарский крестьянин и рабочий. Крестьяне и рабочие в Болгарии живут в глубокой нищете… А в СССР, в частности в Марийской автономной области, в колхозах и на заводах, рабочие, крестьяне и все трудящиеся свободно, сами строят новое общество. Жизнь рабочих, крестьян здесь улучшилась, она с каждым днем еще больше улучшается. Я это, например, видел своими собственными глазами в колхозе «Двигатель революции», где мы были. В этом колхозе, как объяснили нам колхозники тов. Орлов, Кельбедин, Орлова и другие, получают уже в среднем с га по 16 центнеров зерна. Мы своими глазами видели растущую зажиточность колхозников.
- Мы уже зажиточные люди. В 1934 году многие колхозники получили по 40-50 килограммов сливочного масла. Мы ожидаем этого и теперь. У нас имеются молоко, масло, овощи, мед, хлеб, у нас есть все для материального существования, — говорил нам тов. Кельбедин.
Для ребят колхозников имеются детский сад, детские ясли. Мы были в детских яслях, где нас встретили веселые глазки колхозных ребят… Заведующая молочной фермой тов. Орлова рассказала, как живет и растет колхоз. Она радуется его успехам. Такое же впечатление произвел на нас и председатель колхоза имени Калинина, этот молодой, 24-летний комсомолец тов. Васильев…»
Эртыше 35 ий утла жапыште нине колхозлаште могай вашталтыш лийын? Тидым палаш шонен, мый, самырык журналист, корныш тарванышым. Шойбулак селашке мийышым да ялтак ӧрым: тысе Калинин лӱмеш колхозым кызытат Аркадий Васильев вуйлата. Лач тудак, самырык председатель, 1935 ийыште йот уна-влаклан Шойбулак ял калыкын кузе илымыж нерген каласкален. Тыште лийме негызеш «Уэмше мланде» очерк шочо («Марий коммуна», 1970 ий 15 сентябрь).
Тунам Марий Ушемыш миен шым шу, тушко кок ий гыч, Совет Ушемым ыштымылан 50 ий теммым вашлияш ямдылалтме годым, савырнышым. Тидын нерген «Мемнан ужмым чылан ужыт» очеркым серышым.
Марий Ушемын кузе шочмыж нерген ялын ик эн шоҥго еҥже-влак – вате-марий Ефросинья Андриановна ден Иван Кириллович Львовмыт каласкалышт.
Тышан шкаланышт пӧртым эн ончыч кок Ятман марий – Дмитрий Орлов ден Павел Соколов, Петриков гыч куснышо-влак Кельбединмыт да Федор Криваксин шынденыт. Ик ий жапыште Ошла серыште куд пӧрт кушкын шинчын. Иван Львовын тыш толмо жаплан (1929) ялыште лу наре сурт лийын. Ялын эркын кушмо ик тӱҥ амал – пӧртым шындаш вер ситен огыл, а чодырам куклымо паша пеш нелын да эркын каен. Верым аныклаш манын, кок-кум ешлан илаш келыштарыме кугу пӧртлам чоҥеныт. Марий Ушемыште лиймем годым барак шотан ик тыгай пӧртым шке шинчам дене ужым. Лач тушто председатель Синьков илен.
Коллективизаций пашам писештараш манын, 1930 ий тӱҥалтыште Компартий Совет Ушемысе яллашке олала гыч 25 тӱжем коммунистым колтен, нуным «двадцатипятитысячник» маныныт. Марий Ушемысе колхозым вуйлаташ Горький (Нижний Новгород) оласе «Двигатель революции» завод гыч пашазе Иван Дмитриевич Синьков толын. Тудо тысе колхозлан (тумартеже «Марий Ушем» маналтын) шке предприятийжын лӱмжым пуаш темлен. Тыгак ыштеныт. Но Синьковлан озанлыкын йол ӱмбаке пеҥгыдын шогалмыжым ужаш логалын огыл – тудым ссылке гыч шылын куржшо кулак пуштын. Тиде 1931 ий мартыште лийын.
Колхоз пашан ветеранже Иван Кириллович Львов председательым пуштмо нерген мылам нимомат ыш каласе. Тиде фактым шукерте огыл веле пален налынам. Тений гына палышым весымат: тысе тӱҥалтыш школын туныктышыжо Иван Данилович Егошинлан (1890-1965) 1941 ий июньышто, Марий АССР-ын 20-шо идалыкше вашеш, РСФСР школын заслуженный учительже лӱмым пуэныт. Тудын Марий Ушем ялыш кушеч куснен толмыжо пале огыл. Оҥай: указыште школын кушто верланымыжым ял лӱм дене огыл, а озанлык лӱм дене ончыктеныт: «Двигатель революции» колхоз пеленысе тӱҥалтыш школ.
1929 ий сентябрьыште Марий Ушемыш М.Шкетан толын каен да тудын илышыж нерген «Кулак – шоя пий» статьям возен. Колхоз ваштареш шогышо-влак тиде ял нерген тӱрлӧ кӱлдымашым шаркаленыт, тыште калык шужен-орланен ила манын ӱшандараш тӧченыт. «Йошкар кече» газетын корреспондентше Я.Майоров-Шкетан мо-кузежым шке шинчаж дене ужын, колхоз мучко саде Д.Орлов дене коктын ончен коштыныт. Писательын иктешлыме ойжо тыгерак йоҥга: «Тыште чылажат удан огыл каен шога. Икте гына тургыжландара: ялыште школ уке, тудым писынрак почман».
Вашке школ почылтын. Тудо пашам сайын ыштен, арам огыл И.Д.Егошинлан кугу чаплӱмым пуэныт.
«История сел и деревень Республики Марий Эл» книга серийын Медведево районлан пӧлеклалтше томыштыжо возымо, пуйто Марий Ушем ялыште «Двигатель революции» коммун 1925 ийыште ышталтын. Ме ужна, тиде чын огыл. Икымше колхоз ялын гаяк лӱман лийын. Шкетанат «Марий Ушем» колхоз нерген серен. Вес лӱмым у председатель И.Синьковын ойжо почеш 1930 ийыште пуэныт. «Кугарня» газетыште (2014 ий 18 июль) ты илемым шке ялышт гыч кулак семын поктен колтымо еҥ-влак негызленыт манын возымо. Тидат йоҥылыш. Марий-влак Ошла вӱд воктеке шке кумылын кусненыт. 1997 ий 13 октябрьыште марий телевидений «Пӱрымаш» циклын ик передачыжым тиде яллан пӧлеклен ыле. Тунам Марий Ушемыште 28 сурт лийын.
Ты кундемысе ял-влакым 1970 ий ноябрьыште «Шойбулакский» совхозыш ушымо. Тиде озанлык кызытат уло, статусшо, паша йӧнжӧ ынде, конешне, вашталтыныт. Шукерте огыл увер шарлыш: «Шойбулакский» племзавод Ятман ял кундемыште сӧсна ашныме кугу комплексым чоҥа. Лач тиде ял марий-влак (Дмитрий Орлов да молат) ик курым наре ожно Марий Ушемлан негызым пыштеныт.
Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: