"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2016 ий, Идым тылзын 9-ше кечыже

«Шоктешӱдыр шымыт, маныт…»

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

%d1%81%d0%b0%d0%bf%d0%b0%d0%b5%d0%b2-%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%82%d0%b0 %d1%81%d0%b0%d0%bf%d0%b0%d0%b5%d0%b2%d0%b0-%d0%b2-%d0%b5Композитор Эрик Сапаевын ачаж ден аваже —
Никита Никифорович ден Вера Евдокимовна
1937 ий 13 июньышто Никита Сапаевым Марий АССР исполком пелен искусство паша шотышто управлений начальниклан шогалтеныт. Тидын нерген Йошкар-Олаште лукмо пунчалым Искусство паша шотышто всесоюзный комитет пеҥгыдемдышаш улмаш. А Москолан автобиографийым уэмден сераш кӱлын. Тидым шотыш налын, 3 июльышто Никита Никифорович шке илыш корныж нерген тыге возен (марлашке кусарен ончыктена):
«Мый 1901 ийыште икмарда марий кресаньык ешеш Марий автономный ССР, У Торъял район, Немда сельсоветысе Кугу Човыксола ялеш шочынам. Ачам 1904 ийыште колен, тунам мый кок талукат пелаш лийынам. Мыйым авам ончен куштен. Ачам, тыгак изам-влак революций деч ончыч да тудын деч вара мланде паша дене иленыт, икмарда кресаньыклан шотлалтыныт. Родо-тукымем кокла гыч нигӧмат сайлаш права деч посна коден огытыл, ошо-влак дене служитлыше да вес эллашке кайыше иктат лийын огыл.
9 ияш улмем годым ялысе тӱҥалтыш школыш тунемаш кайышым, 1914 ийыште пытарышым. Тудо ийынак У Торъялысе кок классан земский училищыш тунемаш пурышым да 1916 ий майыште тунем лектым. Умбакыже Октябрь революций деч вара гына тунем кертынам. 1917 ий октябрьыште Уржум олаште торгово-кооперативный школ почылтын. Тушко тунемаш кайышым. Лач ик талук гыч, 1918 ий октябрьыште, Шернур селаште марий учитель семинарий почылтын, вара, 1924 ийыште, тудо марий педтехникумыш савырнен. Уржум гыч мыйым тушко тунемаш кусарышт.
Кум ий гыч, 1921 ийыште, курсым тунем пытарышымат, 1-ше ступенян Татарэҥер школыш (У Торъял район) туныктышылан колтышт. Тыште 1923 ий 1 сентябрь марте пашам ыштышым. 1923 ий августышто комсомолыш пурышым, а 1 сентябрьыште У Торъял семилеткыш туныктышылан шогалтышт. Тушто 1923 ий декабрь марте гына пашам ыштышым, молан манаш гын У Торъял волостьысо Совет-влакын съездыштышт мыйым волисполком членлан сайлышт. Исполкомышто ондакше калык туныктымо пӧлкам вуйлатышым, а 1924 ий 1 январьыште Шернур кантисполком мыйым У Торъял волисполком председательлан шогалтыш. Ты пашаште 1924 ий октябрь марте лийым – лач тунам У Торъял кантон ышталте. А мыйым ВКП(б) У Торъял канткомыш кагаз пашам виктарышылан (управляющий делами) нальыч. Тыште 1925 ий 1 сентябрь марте шогышым.
1925 ий июньышто ВКП(б) членыш кандидатлан пуртышт, вес ийжылан 13 июнь гыч партий член лийым…
1925 ий мартыште ВКП(б) Марий обком мыйым Озаҥ оласе восточно-педагогический институтыш тунемаш колтыш. Тушто общественно-экономический отделенийыште тунемынам. 1929 ий июльышто институтым преподаватель-обществовед специальность дене тунем лектым, но диплом пашам шым сдатле. ВКП(б) Марий обком мыйым Шернурысо марий педтехникумын вуйлатышыжлан шогалтыш. Тушто 1929 ий август гыч 1931 ий 1 сентябрь марте пашам ыштенам.
ВКП(б) обкомын пунчалже дене мыйым Йошкар-Олашке кусарышт да областной совпартшкол ден обком пеленысе партийный курсын вуйлатышыштлан шогалтышт. 1932 ий ноябрьыште обкомын культур ден пропаганде пӧлкажым вуйлатышын алмаштышыжлан пеҥгыдемдышт. Но тушто 7 декабрь марте гына ыштен шуктышым. Мыйым обком бюро ВКП(б) Морко райком секретарьлан шогалтыш. Тушто 1935 ий 30 май марте — тунам обкомын кокымшо секретарьжылан сайленыт — пашам ыштенам…
1926 ий марте ВКП(б) радамыште да моло партийлаште шоген омыл. Нимогай партийный взысканием лийын огыл. Оппозицийыш да антипартийный группылашке ушнен омыл. Судитлалтын омыл, армийыште лийын омыл.
Икмарда кресаньыкын ӱдыржым марлан налынам. Ватем сӱан деч вара совпартшколым да Озаҥ университет пеленысе рабфакым тунем пытарен. Кок эргына уло. Кугуракше, Генрих, 6 ияш, изиракше, Эрик, 4 ияш. Ватем «Марий коммуна» газет редакцийыште литературный обработчицылан пашам ышта.
Кызытсе жапыште тазалыкем сай, тидын шотышто вуйым шияш амал уке. Ватем да икшывем-влакат таза улыт.
ВКП(б) обкомын кокымшо секретарьжылан 16-шо областной партконференций (1937 ий 29 май) марте пашам ыштенам. Саде конференцийыште шолып йӱклымӧ годым мыйым ВКП(б) обком пленумын членжылан сайленыт. ВКП(б) обком секретарьлан да бюро членлан сайлен огытыл. Кызыт Марий АССР исполком президиумын членже улам. ВКП(б) обком бюро ден МАССР исполком президиумын пунчалышт дене 13 июньышто мыйым Марий АССР исполком пелен искусство паша шотышто управлений начальниклан пеҥгыдемденыт.
Н.Сапаев.
1937 ий 3 июль».
(Рашемдыме шот дене теве мом палемдыман. Ватыжын мутшо почеш, Никита Сапаев 1901 ий 1 июньышто шочын. Тугеже тылеч вара 115 ий эртен. Ачан «Эрик эргым ныл ияш» манмыже изиш ӧрыктара. Чынжым гын тудо тунам вич ийым эртыше лийын).
Н.Сапаевым у пашаш шогалтымын эрлашыжымак, 14 июньышто, управленийыште искусство пашаеҥ-влак активын погынымашыжым эртареныт. Ончышаш йодыш тыгай лийын: «Выявление недостатков в работе искусства в связи с разоблачением вредительской группы буржуазных националистов и пути ликвидации их остатков и дальнейшее налаживание работы на фронте искусства».
Каҥашымашым Н.Сапаев вӱден, но тудо шкеже ойлен огыл. Протокол ончыкта: мутланымаш моткоч пӱсӧ лийын, поснак чот вурсеныт Яков Эшпайым. Йӧра эше арестоватлен огытыл. Тиде совещаний эртыме жаплан искусство ден литературын шуко мастарышт (С.Чавайн, О.Шабдар, Владимир ден Николай Мухинмыт, Йыван Кырла, театр директор да «У вий» журнал редактор П.Карпов-Пӱнчерский, молат) тюрьмаште шинченыт.
Вашке черет Н.Сапаев декат шуын: 5 августышто кучен наҥгаеныт. А кок кече гыч приказ шочын: «Разоблаченного буржуазного националиста – врага народа, начальника управления по делам искусств Н.Н.Сапаева с 7 августа считать уволенным с работы».
Эрлашыжым, 8 августышто, «Марий коммуна» газетын редакторжат калык тушманын ватыжым — лит-обработчице В.Сапаевам — паша гыч поктен колтымо нерген приказым серен. Ятыр моло еҥ дене пырля Никита Сапаев Сибирьысе Тайшетлагыш логалын. Тушто иже пален налын: лу ийым шинчыман. Вара Казахстанысе Карагандалагерьыш наҥгаеныт.
Чыным муаш да марийжым эрыкыш лукташ шонен, ватыже Вера Евдокимовна йодмашым кушко гына серкален огыл! Но чылажат арам лийын. Никита Сапаев эрык кечым вучен ок шукто – 1946 ий 25 февральыште ӱмыржӧ кӱрылтеш.
…Вера ден Мигыта ик ялыштак шочын-кушкыныт. Ачаже икмарда кресаньык лийын гынат, ӱдыр кугурак шинчымашым налын кертын огыл. Качыже тудлан каласен: «Сӱан деч вара тунемаш тӱҥалат». Тыгак лийын: Вера совпартшколым, вара рабфакым тунем пытарен.
Коктынат у илыш, у йӱла верч чот шогеныт. Тошто йӱла почеш, марлан лекше ӱдыр эрлашымак шымакшым шындышаш улмаш. Вера тидым ыштен огыл, тыге шоҥгыеҥ-влакым чот шыдештарен. Варарак, 1928 ийыште, Совет Ушемыште самогонлан корным петыраш пижыныт. Шуко еҥ, поснак ӱдырамаш-влак, тидым шокшын вашлийыныт. Тудо ийын «Йошкар кече» газет В.Сапаеван ты темылан возымо серышыжым печатлен:
«Шукерте огыл Совет правительстве, самогоным пытараш манын, законым лукто. Тиде закон лекме деч вара марий ӱдырамашланат сайрак илыш койын шога. Ик шот дене, еш коклаште туманлыме шагалеме, вуй воктен мушкындо шагал логалеш. Вес шот дене, шикш лоҥгаште почаҥшаш уке, шинча ок локтылалт.
Садлан лийын, ӱдырамаш-влакын кутырымыштым колыштын, таум каласем. Ончыкыжат самогонын пушыжо ынже код. Тиде закон пеҥгыдын шогыжо».
Серыш йымалне авторын лӱмжӧ тыге ончыкталтын: «Сапаева Овдоким Веру (Мигытан вате)».
Сапаева Веру мураш йӧратен. Аваж деч изи годымак колмо ик мурым («Шоктешӱдыр шымыт, маныт…») Эрик эргыже «Акпатыр» оперыш пуртен.
…Н.Сапаевым арестоватлыме деч вара ешыжым пачер гыч поктен луктыныт. Мигытан вате кок эргыж дене Човыксолашке пӧртылын. Коло ий гыч иже олашке куснаш йӧн лектын.
В.Сапаева самырыкше годым шке илышыж нерген возен шоген да тудым 1957 ий тӱҥалтыште «Ончыко» журналлан темлен. Тушто, коеш, савыкташ кӧнен огытыл. Архивыште тыгай письмаже аралалт кодын:
«…Иктым пеш шукертсек шонен коштам. Мыйын рвезе годсо, вернее, ӱдыр-каче жап годсо (1922-1925 ий) серышем-влак аралалт киеныт. Нуным ала иктаж-могай литературыш пурташ лиеш? Але иктаж-могай статьям возаш лиеш ман шонем. Чынжым гын, письма-шамыч мастарын возымо огытыл, но корныжо чын.
Илыш мыйым, тунемде кодшо марий ӱдырым, волгыдо корныш луктын. Адакшым чын да уло чон дене ваш-ваш яндарын йӧратымаш уло. Тудат веле огыл, Торъял районышто эн первый мый шымакшым шым шынде (1924 ий). Тидлан первыйжым уремыш лекташ ок лий – игылтыт ыле. Туге гынат, нигӧ деч лӱдде, тӱҥалме пашам кудалтен огынал.
Икте гына жалке: ӱмырна лугыч лие. 1937 ийыште марием Бериян тушман пашаж дене тюрьмаш логале да 1946 ийыште колыш. Мый кок изи игем дене тулыкеш кодым. Тау, кеч партий ден совет власть чаманышт. Эргым иктыже консерваторийыште тунемеш, весыже Йошкар Армийыште матрос, уже визымше ий ила.
Шке шонымыдам возыза. Кӱштеда гын, мый бандероль дене колтем.
Шокшо шӱм салам дене В.Сапаева.
7.02.1957 ий».
Палаш ыле, куш лийын Вера Сапаеван шке илыш нерген возымыжо?
«Ончыко» журнал редакцийыш тиде письмам возымо жапыште Сапаевмытын эргышт, Эрик Сапаев, Озаҥ консерваторийыште нылымше курсышто тунемын. Икмыняр тылзе гыч, кеҥежым, «Марий коммуна» газет увертарен: самырык композитор Сапаев «Акпатыр» оперым воза. 1963 ий 5 апрельыште икымше марий оперын премьерже кугу пайрем семын эртен.
Вич ияшак ача деч посна кодшо да «Калык тушманын игыже» лӱмдылтыш дене илыше Эрик Сапаев марий калыкын историйыштыже нигӧн ыштен кертдыме пашам шке вачӱмбакше налын да тудым чаплын шуктен – «Акпатыр» оперым возен. Но нарашта ийготыштак сусыргышо шӱмын вийже улыжат 31 ийым илаш ситен…

Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: