"Илыш йогын" рубрик, 2016 ий, Кылме тылзын 11-ше кечыже

Кӧлан кӱлеш тыгай «почмаш»?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Раисия Сунгурован стихлажым аклышыла, Ший Амаш лӱман ик автор «Марий сандалык» журналыште (2009 ийысе 2-шо номер) тыге серен: «Тудо почеламут мучаште могай-гынат у почмашым ышта». Мом мом, а почмашым (открытийым) ыштылаш мемнан дене южо еҥ путырак йӧрата. Тыгай вучыдымо уверым газет-журналыште лудатат, шонкалаш тӱҥалат: «Кушто мый улам? Ош тӱняште але иктаж-могай юзо элыште, йомак кугыжанышыште?»
2013 ийыште Россий искусствын заслуженный деятельже ик газетыште увертарен ыле, пуйто «Акпатыр» ден «Элнет» опер-влаклан либреттым драматург Арсий Волков возен. Ме чылан палена: нине опер-влаклан текстым йӧршеш вес еҥ-влак сереныт: икымшыжлан – Г.Матюковский, Осмин Йыван да М.Якимов, кокымшыжлан – Семен Николаев.
Тунамракак мемнан икмыняр талантессына «Юмынӱдыр» икымше марий мюзиклым серенна манын ойлышто. Ончет гын, марий культурышто тыгай жанран икымше произведенийым нине моктаныше-влакын йоча улмышт годымак композитор Виталий Алексеев да либреттист-влак Елена Брагилевская ден Бэлла Поморцева шочыктеныт.
Кодшо кечылаште эшеат вучыдымо уверым лудаш вереште. Кумдан палыме ик сӱретче Элнет эҥерлан пӧлеклалтше пайремыште (Морко район) каласен: «Сергей Григорьевич Чавайнын «Элнет» романым возымыжлан тений 100 ий темын. Чыла тидым шотыш налын, тений кеҥежым Элнет дене кылдалтше проектым илышыш пурташ кумыл лектын».
Лӱман еҥын тыгай мутшылан ӱшанен, тудын тыге каласымыжым газетеш печатлыме. Илыш ончыкта: кугу ушанла койын ойлымылан ӱшаныман огыл, чыла фактым шкалан тергыман.
«Элнет» романлан 100 ий? Тиде чапле датым кузе палемдыде кодет? Тугеже Марий Эл писатель ушем, МарНИИЯЛИ-н сылнымут пӧлкаже, шымлызе-литературовед-влак мом мален кият? Молан тидын шотышто нимом огыт возо? Ны научный конференцийым, ны иктаж-могай погынымашым огыт эртаре.
Туштак шол пашаже: С.Чавайнын романжын кугу лӱмгечыж нерген ойлаш нимогай амал уке. Чын, произведенийын икымше книгаже савыкталтмылан тений 80 ий темын. Писатель тудым сераш 1934 ийыште тӱҥалын. Саде ийын «У вий» журнал гоч увертарен: «Кызыт «Марий рото» пьесым угыч тӧрлатен серем. Вара кугу романым сераш шонем. Условно (кызытеш) «Корно» манын лӱмденам. Умбакыже ала саде лӱмым вашталташ логалеш. Тиде романыште марий шемерын тошто годсо гыч кызытсе (социализм жап) марте илышыжым сӱретлаш шонем. Роман кум ужашан лийшаш».
Талукат пеле эртымеке, С.Чавайн «Марийская правда» газетыште (1936 ий 8 январь) возен: «С 1934 года я работаю над романом «Элнет» в трех частях. Первая часть которого покажет марийскую действительность в дореволюционное время (1911-1914 годы), вторая часть отразит годы революции, гражданской войны и начало НЭПа, третья часть – от НЭПа до наших дней. Ленинско-сталинская национальная политика дала возможность широко развернуться марийской художественной литературе и творческому росту марийских писателей. Дело за нами – писателями. Мы должны полноценными произведениями оправдать звание инженеров человеческих душ, авансом данное нам тов. Сталиным».
Калыкым «почмаш» дене куандараш йӧратыше-влаклан каласыме шуэш: вуйышкыда толын пурышо шонымашым калык коклаш шаркалыме деч ончыч факт-влакым уэш-пачаш тергыза, еҥ-влакым нимо укеланак тыге аҥыртылаш сӧрал огыл. Тыгай койыш дене те шкендамак воштылчыкыш луктыда.
Южгунам посна еҥ гына огыл, ученый ешат «открытийым» ыштылеш. «Энциклопедия Марий Эл» изданийын «Телеспектакль» статьяштыже (750-ше стр.) возымо, пуйто «Тургым» («Страда») спектакльым 1990 ийыште режиссер Галина Чавайн Юрий Рязанцевын оригинальный произведенийже негызеш шынден. Чавайн нигузе тидым ыштен кертын огыл – вич ий ожнак колен. Спектакльлан сценарийым Рязанцев вес Юрийын, Артамоновын, «Киндет перкан лийже!» повестьше почеш серен. А шынденыт Олег Иркабаев ден Валерий Свистунов.
МарНИИЯЛИ-нак лукмо «История марийского края в лицах» книгаште (2005), Тихон Ефремов нерген очеркыште, каласыме, пуйто тудын возымо «Призыв к свету» («Кынелза, шогалза») мурым вес семынже «Марий Марсельеза» маныныт да пуйто Марий пӧлкан 1918 ий 1 декабрьыште лийше заседанийыштыже ты муро шотышто тыгай пунчалым лукмо: «Песню, написанную заведующим Унжинской черемисской школой священником Тихоном Ефремовым и марийским композитором Палантаем «Призыв к свету», назвать гимном марийского народа, выразить автору (коктын сереныт маныда гын, «авторам» лийшаш ыле – Г.З.) благодарность, ввести во всех марийских школах разучивание песни-гимна».
Торжанрак каласаш гын, тыште шымлызе-влак пучымышым шолтен пуэныт. Эн ончычак, Тихон Ефремовын тиде огыл, а вес мурыжым – «Чевер ӱжара» – «Марий Марсельеза» маныныт. Мурым икымше гана савыктыме годым (Вятка ола, «Марий коммунист» газет, 1919 ий 14 февраль) автор тыгай вуймутым пуэн: «Марий Марсельеза «Ӱжара». Ӱланрак ешарыме: «Марсельеза семын муралтеш».
Тихон Ефремов Унчо селасе школым 1900-1908 ийлаште вуйлатен, тидлан кӧра 1918 ий 1 декабрьысе пунчалыште тудым «школ вуйлатыше» манаш негыз лийын огыл. Тушто ялт вес семын ойлалтеш:
«1. Произведение Тихона Ефремовича, священника Уньжинского, «Призыв к свету» назвать «гимном народа мари».
2. От имени коллегии отдела мари, председателей Центрального подотдела культуры и печати, отдела просвещения и учащихся мари выразить благодарность за создание гимна мари.
3. Ввести во всех школах мари обязательное преподавание его».
Марийын тале еҥже-влак тиде пунчалыште «черемисский» мутым нигузеат кучылт кертын огытыл, нуно шкештак областной манме съездыште (Озаҥ, 1918 ий февраль) «черемис» шомак олмеш ончыкыжо кеч-кунамат «марийым» кучылташ кӱлмӧ нерген ойым пидыныт.
Тыгак И.С.Ключников-Палантай у мурым возаш Т.Ефремовлан нигузе полшен кертын огыл, тунам тудо Марий кундем деч ӧрдыжтӧ илен. 1919 ий шошым иже Чарлашке пӧртылын да учитель семинарийыште (вара – педтехникум) туныкташ тӱҥалын. Чын, варарак Иван Степанович ты гимным тӱшкан мураш келыштарен да шке книгашкыже пуртен.
Очеркыште «Т.Е.Ефремов 1868 ий 5 декабрьыште шочын» манын ончыктымо. Шкеже автобиографийыште серен: 1868 ий июньышто шочынам. Рашыжым гын шочын 12 июньышто. 5 декабрь манмыже кушеч лектын? Векат, «Писатели Марий Эл» справочникыште (2008) йоҥылыш серымылан эҥертеныт.
Тыге луген возымым лудат да шоналтет: молан науко степенян шымлызе-влак парня гыч шупшын лукмо манеш-манешым шаркалат? Мут толмашеш каласаш гын, «История марийского края в лицах» изданийлан «Книга года Марий Эл» конкурсышто тӱҥ призым пуымо. Векат, комиссий член-влак ты книгам сайын шергалынжат огытыл. Можыч, марий гимнын историйжым шкештат огыт пале.
«История марийского края» изданийын кокымшо выпускыштыжо (2015), рашыжым ойлаш гын, писатель-влак Г.Ефруш, В.Элмар нерген очерклаште, ятыр йоҥылыш уло. Коеш, автор-влак темым шкешт шымлен огытыл, тӱҥ шотышто ончычсо публикаций-влаклан эҥертеныт. Науко паша тыге шукталтшаш мо? Кугу Сеҥымашын 70-ше идалыкшылан пӧлеклалтше тиде выпускым «Книга года Марий Эл – 2016» конкурсыш пуэныт. Векат, тудланат творческий таҥасымашын тӱҥ призшым пуат.
Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: