"Марий калыкын историйже" рубрик, 2016 ий, Кылме тылзын 11-ше кечыже

Руш ден финн-угор-влакын вожышт икте

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Чыланат палена: руш ден кызытсе Марий Эл кумдыкышто илыше марий-влак XVI курым годсек пырля улыт. А Москва, Владимир, Ростов, Угарман, Галич, Кострома кундемлаште илыше марий-влак IX-XI курымла годсекак славян-влак дене пырля илат. Тыгодым кугезына-шамыч виянрак руш калыкын йылмыжымат, йӱлажымат тунемаш тӱҥалыныт, варажым тукым гыч тукымыш нуно рушыш савырнен толыныт. Икманаш, ончычсо Владимирский Русь мландыште ассимиляций процесс чот каен. Мо оҥайже, саде кундемыште (касвел марий-влакын кугезе мландышт) славян ден рус тукымла гыч лекше-влак шагалын лийыныт. Туге гынат марий да моло финн-угор калык-влак нунын йылмыштым тунемыныт. Вет кеч-могай империйыште але шуко калыкым иктыш чумырыман кугыжанышыште ик тӱҥ йылме лийшаш. Лач тиде амаллан кӧра ончычсо марийжат, удмуртшат, карелжат, вепсшат, мокшажат, эрзяжат эркын-эркын рушыш савырнаш тӱҥалыныт. Илен лекшаш верч мом гына от ыште!?
Шымлымаш чылаштым ӧрыктарен
1990-ше ийла мучаште Российысе шанчыеҥ-влак руш калыкын генофондшым рашемдыме шотышто шымлымашым эртареныт. Тидын годым ДНК-анализым кучылтыныт, антропологийым тергеныт, тыгак калык йӱлам таҥастарен онченыт. Иктешлымаш чылаштым ӧрыктарен: ончычсо йӱдвел-эрвел Русьын кумдыкыштыжо илыше руш калык (Москва, Владимир, Вологда, Кострома, Рязань, Тверь, Угарман кундем-влак) ден финн-угор-влак коклаште ойыртем улыжат кок пункт гына. Тыгодымак руш да Финляндийыште илыше финн-влак коклаште саде ойыртем кумло пунктыш погына. Руш ден татар-шамыч коклаштат ойыртем тынарак. Российыште чын славян-влак лач Смоленск, Брянск, Курск областьлаште веле улыт. Тыгак украин, белорус да поляк-влак эрвел славян калык радамыш пурат.
Историй предметым школышто тунемме гыч шукын палат: Великое княжество Литовское (Речь Посполитая) манме эл моткоч чӱчкыдын Московий дене кучедалын. Чын амалже могай улмаш? Ала Литвалан мланде ситен огыл? Тидын нерген шагалынже шоналтеныт докан. Амалже весе: шкеныштым чын славянлан шотлышо калык илыман кундем-влак 13 курымыштак шкеныштым вес семынрак, европеец семын, кучаш тӱҥалыныт. А варажым нуно финн-угор Московий деч ойырленыт. Чынрак каласаш гын, тудын дене сайын ушненжат огытыл.
Лач князь-влак гына кок кундемыштыжат ик тукым гычак лийыныт. Варажым саде родо-тукым кыл нунын коклаштат йомын. Тыге ончычсо Киевский Русь ден Владимирский Русь йӧршеш ойыртемалтше посна кугыжанышыш савырненыт. «Шкенжым Российлан негызым пыштыше кугыжанышлан шотлышо да утыр вийым налше Московий ончычсо Киевский Русь кумдыкымат шкеж деке ушаш шонен», — воза историк Михаил Голденков.
Но славян-влак тореш лийыныт да шке кундемыштым арален кодашак тӧченыт. Саде авторын шонымыж почеш, Московий да тушто илыше финн-угор калык-влак эре сеҥаш тӧченыт. Теве кузе тудо умбакыже воза. «Смоленск ден Курск ола деч эрвелне чын руш-влак уке улыт, – лудына «Спорное славянское единство» статьяште. – Тушто татаро-монгол-шамычын да финн-угор-калык-влакын тукымышт веле илат. Руш-влак Киевский Русьын чекшым эрвелышкыла вончен огытыл, а шкеныштым славян улына манше Московийысе калык-влак, мӧҥгешла, эре касвел чекым вончаш да чын славян-влакым шке кид йымакышт ушаш шонен иленыт». Тыште автор, коеш, утыжымат возен.
Икманаш, тӱрлӧ историк-влакын шонымашышт утыр шонкалаш тарата.

Московит радамыш пуреныт
Европысо шанчыеҥ-влак «московит» йылмым шукертак шымлаш тӱҥалыныт. Мутлан, 1618 ийыште нунын йылмыштым шымлыме годым англичан лингвист Ричард Джеймс тушто улыжат 16 славян шомакым муын, ХVII курым мучаште немыч лингвист Лудольф Москваште 41 славян шомакым веле верештын. Варажат саде шымлымаш чарнен шогалын огыл. Мутлан, моло англичан да немыч лингвист-влакынат палемдымышт почеш, ХVI-ХVII курымлаште Московийын йылмыже финн-угор гыч славян йылмыш садак савырнен шуктен огыл – мутерыш улыжат 49 славян мут шыҥдаралтын.
Тидлан тӱвыт ӱшанашыже, мутат уке, неле. Ожнысо шымлызе-влак, векат, чыла шомакшымак шотыш налын огытыл. Але вара Московий кундемыш ожно толшо славян-влакат, илен-толын финн-угор йылме дене мутланаш тӱҥалыныт? Тыгодым шке шочмо йылмышт гыч икмыняр шомакым веле арален коден кертыныт? Вес велымже, келгынрак шоналташ гын, тыгеат лийын кертын. Вет славян-влаклан шке йылмышт дене мутланаш утыжым нигӧ дене улмаш. Йырым-ваш марий, эрзя, мокша, ижор, вепс-влак коштыныт да шке йылмышт дене мутланеныт. Єрат да пошкудо-влакын йылмышт дене мутланаш тӱҥалат.
Такшым 1589 ийыште Парижыште савыктен лукмо «Парижский словарь московитского языка» книгам ончалаш гын, пеш сай лиеш ыле. Могай калыкын шомакше-влак тушто шукырак: мокшан, эрзян, марийын, карелын, вепсын але ижорын? Ала саде пропорцийже иктӧр? Тунам московит-влак шотышто рашрак иктешлымашым ышташ лиеш ыле. Ато тунамсе касвел лингвист-влак тидым ыштен кертын огытыл. Молан манаш гын нуно финн-угор калык-влакын йылмыштым йӧршеш пален огытыл. Сандене руш шомак-шамычым веле шергал лектыныт. Нуныжымат раш пален огытыл. Икманаш, кеч-могай шанчыеҥын шымлымаш пашажым эре критически ончыман. Тунам гына чыныш шуаш лиеш.
Историк Голденковын палемдымыж почеш, московит-влаклан немыч ма, поляк але литовец – чыланат икгаяк йот калык семын чучыныт. Московит-шамыч Великое княжество Литовское кугыжанышыште илыше руш-шамычымат, поляк-влакымат, Новгородысо купец-шамычымат «поляк» маныныт. Вет нуно чыланат касвел вургем дене коштыныт, московит-влак семын ревым огыл, а пареҥгым кочкыныт, сарзе-влак европейский доспехым чиеныт. Тыгодым славян-шамычын йылмыштат московит-влак деч ойыртемалтын.
Санденак московит-влак, а варажым Николай Карамзин деч тӱҥалын, молыжат Великое княжество Литовское кугыжаныш дене каен шогышо сарым поляк-шамыч дене кучедалме семын ончыкташ тӱҥалыныт, воза М.Голденков. А чынже дене, саде кугыжанышыште тӱҥ шотышто поляк огыл, а белорус да моло славян-шамыч иленыт. Икманаш, московит-влак славян-шамыч дене кучедалыныт. «ХVII курымысо московит – тиде финн-угор калык гыч лекше мордвин, марий, карел, вепс, ижор, тюрк казак, волжский булгарин. Нуно чыланат тӱҥ шотышто пондашан лийыныт, йыдалым пидыныт, вашла «салом» да «салам» манын саламлалтыныт, кумалтышыштым «бисмилля» але «высмылла» шомак дене тӱҥалыныт», — воза М.Голденков.
Тиде возымаште чынжат уло. Ме, мутлан, марий-влак, кызытат «салам» манын саламлалтына, кумалмашым тӱҥалме годым, чынжымак, ятырынже «высмылла» манын тӱҥалыт, кугезына-влакат тыгак ыштеныт. Адакшым пондашымат нӱжен огытыл, йыдалымат пидыныт. Икманаш, кугезына-влакат московит радамыш пуреныт. Поснак Ростов, Владимир, Галич, Угарман кундемласе касвел марий-влакым тиде радамыш ӱшанлын пурташ лиеш.
«Петр I да тудын историкше-влакын тыршымышт дене, тыгак Екатерина II кугыжан калыклан да Российын историйжылан славян сыным пуртымо шотышто лӱмын комиссийым ыштымыж дене веле Московийын калыкше чын руш калык сыным налаш тӱҥалын, — воза умбакыже М.Голденков. — Тиде сомылым шуктымаште изи огыл верым руш кугу историк Николай Карамзин налын шога. Пушкин тудым, Карамза хан тукым гыч лекше еҥым, Россий историйын Колумбшылан шотлен. Лач саде историк икымше гана элнан историйжым радамлен возен, лач тудо «Русь» терминым Российыш, а «русский» терминым «россияне» манмашке савырен».
Профессор Николай Карамзинын «История Российского государства» пашаже марте элнан эртыме корныжым аклымаште, чынжымак, нимогай шотат лийын огыл: ик автор ик семын возкален, вес историк – вес семын. Ик йодышымак тӱрлӧ семын акленыт. Адакшым кугыжанышын позицийжат раш койын огыл. А тиде историк чылажымат радамыш конден. Но тыгодымак весымат мондыман огыл: Карамзин Александр I кугыжан государственный да политический заказшым шуктен. Сандене, мутат уке, чын историйыш ятыр вашталтыш ден ешартышым пуртен.

%d1%82%d1%80%d0%b8-%d0%b1%d0%be%d0%b3%d0%b0%d1%82%d1%8b%d1%80%d1%8fКум патыр
Российлан негызым пыштыше калык-влак коклаште финн-угор тукымын изи огыл верым налын шогымыжо художник Васнецовын «Кум патыр» радынаж гычат коеш. Добрыня Никитич, Илья Муромец да Алёша Попович Русьын сарзыже улыт. А могай калык гыч лектыныт? Добрыня Никитич – Владимир Красное Солнышко князьын чӱчӱжӧ. Тудо пеле славянин, пеле рус. Илья Муромец – мурома калыкын эргыже. Тугеже мурома калык гыч лектын, финн-угор тукым. Алёша Попович – Владимир княжествыш пурышо Ростов Великий ола гыч, руш попын эргыже.
Радынаште могай жапым ончыктымо? Добрыня Никитич Х курымышто илен. Алёша Попович марий калыкын чоҥымо Ростов олаште руш поп-миссионерын ешыштыже шочын докан.
Ынде Илья Муромец шотышто. Мурома калык тунам эше пӱтынек славян ден рус калык коклаште варналт пытен огыл, сандене Илья Муромец Муром ола воктенысе мурома калыкын Карачарово селаштыже шочын кертын. Такшым селаште огыл, а ялыште шочын. Молан ялыште? А селаште вет черке лийшаш. А тунам саде кундемыште нимогай черкат лийын кертын огыл. Адакшым Илья Муромец тунам руш кресаньыкын ешыштыже огыл, а волжский финн калыкыш пурышо мурома кресаньыкын ешыштыже веле шочын кертын. Молан манаш гын тунам саде кундемыште славян кресаньык-влак эше илен огытыл. Славян-влак кокла гыч тушто лач сарзе ден поп-миссионер-шамыч гына лийын кертыныт.
Элнан эртыме корныштыжо шымлыдыме йыжыҥ эше пеш шуко уло. Нуным шокшым кергалтенак шымлаш пижаш кӱлеш. Тиде суапле пашаште теат, лудшо-влак, полшен кертыда. Марий калыкын историйже шотышто иктаж-могай у фактым паледа гын, серен колтыза. Келшен толеш гын, савыктена але статьям возымо годым тендан лӱмдам ушештарен, возымыдам кучылташ тӱҥалына.
Александр ПЕТРОВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: