"Сылнылык тӱня" рубрик, 2016 ий, Кылме тылзын 11-ше кечыже

Сахара пустыньыште ече дене мунчалтат да сонарлаш коштыт

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Африка – экзотичекий мланде. Ты шокшо континент нерген тӱрлӧ литературым лудмо, фильмым ончымо годым кокыте шижмаш шочеш. Ик могырым Африка – шкешотан культуржо, историйже, тӱкыдымӧ пӱртӱсшӧ  дене сымыстара да тушко миен толмо шуэш, а вес могырым ты мландыште лияш лӱдыкшӧ чучеш, вет тушто тынар шуко ир янлык ила.

Африкысе эл-влак мотор улыт, а калык-влак поро илат. Тыге манеш Саудовский Аравий гыч толшо, кызыт Йошкар-Оласе Поволжский кугыжаныш технологический университетыште тунемше Мохаммед Абдон.

khcuawcldo0Рвезылан кум эл чонжылан лишыл да шочмо. Тудо Саудовский Аравий Таиф олаште шочын. Ачаже Судан, а аваже Египет гыч улыт. Йоча пагытше нине кум элыште эртен. Мохаммед 2009 ий годсек Российыште ила да тунемеш. Эн ончыч Киров оласе Вятский кугыжаныш университетыште строитель специальностьлан тунемын. А вара ПГТУ-ш Строительство да архитектур институтыш магистратурыш пурен. Кызыт пытартыш курсышто тунемеш. «Аспирантурыш кодынешт, но ончалына умбакыже мо лиеш. Але шонем. Российыште сайрак образованийым пуат, садлан тышке толынам. Адакшым оксамат шагал тӱлыман. Мутлан, тунеммылан идалыкыште 130 тӱжем теҥгем тӱлем, а элыштем гын, 300 тӱжем теҥгем луктын пыштыман. Кугу олаште тунеммем шуын огыл, мый утларак провинцийыште лияш йӧратем. Тыште тымык. Кировышто илымем годым эн ончыч неле лийын. Йылмым ом пале, адакшым йӱштӧ игечылан вигак тунем шуын омыл. Но жап эртымеке, чыла шке верышкыже шинчын. Ныл тылзыште рушла умылаш да изиш мутланаш тунем шуынам. Кызыт рушла акцент дене, но сайын мутланем. Шокшо эл гыч толшо студент-влаклан утларак неле. Южо еҥ верысе климатлан тунем огеш шу да мӧҥгеш шочмо элышкыже пӧртылеш. Киров дене таҥастарымаште Йошкар-Олаште юж вӱдыжгырак, садлан икымше жапыште йыжыҥ пеш коршта.

Мый йотэл гыч толшо студент-влакын кураторышт улам. Тӱрлӧ документым, визым ямдылаш полшем. Йошкар-Ола дене палымым ыштем. Марий Элыште еҥ-влак поро, весела кумылан улыт, нуно эре шыргыжыт. А Кировышто мыйын гай еҥ-влак деке национализм койышым ончыктышо-влак лийыныт. Мый тушто миграционный службо дене пашам ыштенам. Араб, англичан, руш да изишак француз йылме-влакым палем. Тидлан кӧра иностранец-влаклан полшен кертынам», — ойла студент.

 Бесбусам Российыште йӧратат

Мохаммед ший шергаш-влакым да тӱрлӧ тыгыде оксам пога. Российыш толмыж годым тудлан ик пӧръеҥ 1885 ийыште лукмо вич теҥгеаш монетым пуэн. Ты пӧлекым рвезе тӱрлӧ элласе  моло тыгыде окса-влак дене пырля яшлыкыште арала.

Ик гана ончалмаште кӱкшӧ капан, таза капкылан рвезе спорт дене профессионально заниматла манын шоналташ лиеш. Но Мохаммед шкенжым його айдеме улам манеш. «Спорт дене заниматлаш, кугу пашам ышташ ӧрканем. Южгунам эҥерыш йӱштылаш миен толын кертам. Кочкаш йӧратем. Кировышто тӱнямбал кулинарный кухньо программыште участвоватленам ыле. Тунам участник-влакым Первый канал денат ончыктеныт. Немыч пурсан (тудым лӱмын Судан гыч конденам. Тыгай Российыште уке) национальный салатым ыштенам. Тыгак бесбусам ямдыленам. Бесбуса – мӱян, сакыран да креман манне пучымыш. Руш-влаклан моткоч келшен», - манеш Мохаммед.

Ялысе илыш – чонлан лишыл

М.Абдон оласе рвезе гынат, ялысе илышым утларак йӧрата. Тудо Киров кундемысе, Марий Элысе тӱрлӧ районышто лийын. Марий-влак тудым эн ончыч ӧрын ончат, а вара, воктекше толын, тудын дене мутланеныт, войзалташ йодыт. Марий калык поро улыт, манын ойла рвезе. «Суданыштат пеш поро, кумылым савырен моштышо еҥ-влак илат. Российысе олалаште еш-влак пачерыште илат, а мемнан дене пачерым огытат чоҥо манаш лиеш. Мемнан ешын, мутлан, Саудовский Аравийыште, тыгак Суданыште пӧртна уло. Тудо ныл пачашан. Икымше пачаш – гостиный, кокымшо пачашыште ача ден ава илат, кумшышто, кок шӱжарем, а нылымшыште – шольым ден коктын. Шӱжарна-влакын пӧлемышкышт пураш огеш йӧрӧ. Ваш мутланаш, модаш гостиныйыште веле лиеш.

Элыштына мӧҥгыштӧ тӱрлӧ янлыкым ашнаш лиеш. Мемнан, мутлан, пӧрт пелен лӱмын келыштарыме верыште газель, страус-влак илат. Маймыл-шамыч лӱдде пӧртыш пурен кертыт. Чӱчӱемын мӧҥгыштыжӧ пырыс олмеш крокодил уло. Тудо иктымат огеш тӱкӧ. 

Браконьер-влак изи левым, тигрым але вес тӱрлӧ янлык игым кучат да закондымын шулдын ужалат. Мутлан, тигр игым куд тӱжем теҥгелан пуат. Нуным еш-влак налыт. А кунам янлык кушкын шуэш, зоопаркыш наҥгаят. Южо еҥ ир янлыкым лӱмын ашна. Нунын тидым шотышто кӱлеш документ-влак, паспорт улыт. Но тидын годым янлыклан акшат шергырак.

Ялысе калык вольыкым ашна. Нунын пӧртышт шун гыч ыштыме. Еҥ-влак оксам огытат кучылт, лач газым, тувырым тӱлен налыт. Кочкаш чыла уло. Финик, манго пеш шуко шочеш, тыгак немыч пурсам, шӱльым куштат. Идалыкыште нуно тӱрлӧ пакчасаскам, фруктым, верблюдым, страус муным ужален шуко оксам ыштен налыт. Ялыште еҥ-влак ласкан, шып илат. Мылам тушто моткоч келша. Еҥ-влак поро улыт, илаш пуртат, пукшат, йӱктат.

Африкын 30 процент наре кумдыкыштыжо Сахара пустынь шуйналтын. Мый пустыньышто сонарлаш йӧратем. Кугыжаныш деч сонарлаш разрешенийым налын, йолташ-влак дене, кум кече, йӱдлан кодын, пустыньышто илена. Газельым да моло янлыкым кучена. Кажне янлыкын шке акше уло. Мутлан, ик газельлан кугыжанышлан 300 долларым тӱлыман. Йӱдым Сахарыште моткоч мотор. Каваште тунар шуко шӱдыр койыт. Российыште тыгайым ужаш огеш лий. Но пустыньыште пич пычкемышыште да йӱран тургым годым кошташ огеш кӱл: пеш шуко тӱрлӧ скорпион, кишке-влак тӱжваке лектедат», — каласыш Мохаммед.

Нилыш камвозыч — пытышыч

«Африкыште лийме годым яллаш эн ончыч миен толман, верблюд, слон ӱмбалне коштман. Сахарысе ошма чоҥгала гыч сноуборд дене волыман. Тиде сай шарнымашым кода. Тылеч посна Нил эҥерыште экскурсий дене  пуш дене кошташ оҥай. Но шекланыза: пуш гыч йоҥылыш камвозыда гын, утарен шукташ огеш лий. Эҥерыште шуко крокодил уло. Тыгай ситуаций-влак чӱчкыдын лийыныт. Мемнан элыште тидлан огыт ӧр», — манеш рвезе.

Поян сӱаным ыштат

«Африкысе шуко элыште илаш шерге. 800 доллар кокла пашадар шагаллан шотлалтеш. Элыштына шӧртньым, нефтьым тулат. ӱдырамаш-влак пашам огыт ыште. Тыгай мемнан культур. Сӱан шотышто ача-ава-влак кутырен келшат. Качылан ӱдырым ава кычалеш. Тудо рвезылан ӱдырын фотокартычкыжым ончыкта. Качылан келша гын, нуно вашлийыт. Ваш умылат гын, сӱан лиеш.

Мылам руш сӱан моткоч келша. Кок ий ончыч йолташемын сӱаныштыже лийынам. Сӱан йӱла-влак оҥай улыт. Мый подвязкым кученам. Выкупышто участвоватленам. Российыште сӱаным ышташ шергыжак огыл. Эн шуко, очыни, миллион теҥге наре окса кая, мемнан элыште ала-мыняр пачаш шуко. Оласе качын пӧртшӧ, машинаже лийшаш. Мыняр шергын акла ӱдырым, тунар тудлан оксам кидышкыже пуышаш, тыгак аважлан ӱдырым ончен куштымылан оксам кучыктышаш. Каче сӱанлан оксам шке тӱла, ӱдырын ешыже лач кӱмыж-совлам наледа. Качын аваже, йӱла почеш, еш пиалан лийже манын, тыгыде шӧртньӧ окса-влакым кышкышаш. Тудым йоча-влак поген налыт. Сӱаныш уло лишыл да торасе родо-тукымым, пошкудым, йолташ-влакым ӱжыт. Пайрем кум кече шуйна», - палдарыш Мохаммед.

Самырык рвезе университетым тунем пытарымеке мӧҥгыжӧ пӧртылнеже. Тудо Марий Элыш келге шинчымашым налаш шонымаш дене толынам, дипломан сай специалист лиймеке, шочмо элыште моштымашем илышыш шыҥдарыман манын ойлыш.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: