"Сылнылык тӱня" рубрик, 2016 ий, Теле тылзын 2-шо кечыже

Шиллер кунамсек марла кутыра?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

phoca_thumb_l_img_2808М.Шкетан лӱмеш Марий театрын у пашаже – «Осал чоялык да йӧратымаш» спектакль – нерген СМИ-лаште ятыр увер лекте. Тидыже тыгак лийман – вес элласе классикым мемнан труппо кажне ийын огыл модын ончыкта. Немыч драматург Фридрих Иоганн Шиллер ты трагедийым 230 ий ожно серен, тунам шкеже 25 ияш лийын.
У премьер нерген ойлышо-возышо-влак кокла гыч иктыжат мемнан театрын эртыме корныж дене кылдалтше пеш кӱлешан факт-влакым ыш ушештаре. Молан гын? Ала тидым ышташ кӱлешанлан огыт шотло, ала театрнан историйжым огыт пале. Теве ик руш газет кок тӱҥ геройым – Фердинанд ден Луизам – модшо актер-влакын фотоштым савыктен да текстыште шижтарен: ынде Шиллерат марла «кутыраш» тӱҥалын.
Чынжым гын Фридрих Шиллер марий йылмым 80 ий чоло ожнак «пален налын». 1938 ий 12 февральыште Йошкар-Оласе театрыште «Йӧратымаш да осал чоялык» спектакльын премьерже лийын. Тудым тӱҥ режиссер грузин Георгий Иосселиани шынден, трагедийым тунамсе ик тале артист Василий Якшов кусарен, шкежак Фердинандым модын.
Тиде лийын вес элласе классике негызеш шочшо кокымшо спектакль: 1935 ий майыште француз Мольерын «Жорж Данденже» шындалтын. Сар деч ончыч Йошкар-Олаште Мольерын эше кок произведенийжылан рампе тул волгалтын.
%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d1%83%d1%81%d0%be%d0%b2%d0%b0-%d1%88%d0%b8%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d1%80Самырык (улыжат 25 ияш) Николай Арбанлан Г.Иосселианин постановкыжо пешыжак келшен огыл, да тудо премьер почешак критический рецензийым возен («Марий коммуна», 28 февраль). Содержаний нерген каласен кодымек, кӧн кузе модмыжым лончылен. Лудына: «Майор Фердинанд – поэтический фантазий дене шонен лукмо образ. Тудым чын ончыкташ кушкын шушо артист кӱлеш. Якшовын модмаштыже Фердинандын образше ыш кой. Сценыште Якшов шкенжым утыждене строго куча… Нюанс деч посна ик интонаций дене ойлымыж гыч Фердинандын тул гай чонан улмыжо зритель дек ок шу. Но Якшов йолташ тиде роль дек эше келгын, серьезнын мия гын, умбакыже модын керташ тӱҥалеш».
Нина Конаковат Н.Арбан деч поро мутым вучен шуктен огыл. «Луиза – трагический героиня… Тидым артистке Конакова тичмашынак почын пуэн огыл. Тудын йытыра тӱсшӧ да капкылже Луизалан келшат. Но тиде келшымашке кӧргӧ тулым утларак ешараш кӱлеш… Конакова трагический героиня Луизам огыл, а пиалдыме мотор мещанкым ончыктен».
Фон Вальтерым Тимофей Григорьев, леди Мильфордым кок Анастасия – Филиппова ден Кириллова (Страусова), Миллерын ватыжым кок Анна – Якшова ден Петрова, шоҥго Миллерым Филипп Лебедев модыныт. Рецензент нунын кокла гыч иктыжын гына, Филиппован, пашажым мокталтен. Тыгак «Вурм рольым артист Якаев сайын модо, Пушкин фон Кальбым келыштарен модо» манын возен.
Ондакше Марий театрлан икмыняр пьесым (Е.Яновскийын «Шыде», А.Островскийын «Кӱдырчан йӱр», Н.Гогольын «Ӱдыр налмаш») С.Чавайн кусарен, вара ты пашалан театрал-влак шкеак (П.Карпов, И.Ибраев, Г.Пушкин, В.Якшов, М.Сорокин, С.Кузьминых, И.Смирнов) пижыныт. Но нуно писатель семын мастарын марлаҥден моштен огытыл. Н.Арбанат В.Якшовын Филлер гыч кусарымыжым начарын шотлен да тыге лиедымылан Писатель ушемым шылтален: «Марий писатель организаций, европейский классик-шамычын произведенийыштым сайын кусарен, театрлан полшаш огешат шоналте. Писатель-шамыч театр деч ӧрдыжтӧ шогат. Тиде ситыдымашлан умбакыже мучашым ыштыман».
Талукат пеле гыч, 1939 ий октябрьыште, Марий театр Ф.Шиллер дек уэш пӧртылын: режиссер Георгий Крыжицкий тудын «Разбойник-влак» пьесыжым шынден (кусарышыже – артист Иван Смирнов). Сар пытыме деч вара лач лу ий гыч (1955) Фердинанд ден Луиза да нунын ойган пӱрымашышт дене чак кылдалтше еҥ-влак угыч Йошкар-Ола сценыш лектыныт. Тиде пьесымат Иван Смирнов марлаҥден, режиссер – Иван Бабенко. Тӱҥ рольлаште вате-марий Майя Романова ден Степан Кузьминых лийыныт. Луизам тыгак Сарра Кириллова модын, Вурмым – Владимир Зернов.
1938 ийысе спектакльым да тушто модшо-влакым Н.Арбанлан шылталаш негыз чынак лийын але уке – тидым ме пален огына керт. Такше ӱшанаш лиеш: театрым рвезынекак йӧратен шындыше еҥ, ончыкылык калык писатель, шке рецензийже дене уло труппылан сайым, порым ышташ шонен. Тунам моло автор-влакат шинчаш перныше экшык нерген ойлаш да сераш ӧрмалген огытыл. Нуно умыленыт: критике деч посна ончыко от кай, пашам от саемде.
А ынде ме ялт вес саманыште илена: ситыдымаш да тӧрсыр нерген иктат нимом ок ойло, пуйто мо ышталтеш гын, чылажат – ший да шӧртньӧ. «Осал чоялык да йӧратымаш» спектакльымат лач моктат гына (мый шкеже ончен омыл, сандене нимом каласен ом керт). Но творческий паша тугае – тудо чыла ганажат эре ик семынак чапле саскан лийын ок керт. Пример шотеш кок итальянецын, Вердин да Пуччинин, «Травиата» ден «Чио-Чио-Сан» оперыштым ушештарымат сита, шонем: нунын сценысе корнышт «провал» гыч тӱҥалын.
Марий труппын тенийысе у спектакльже нерген ойлымо годым эше теве мом каласыме шуэш. Чапле, поян историян тӱҥ театрнам але марте (1948 ий годсек) «М.Шкетан лӱмеш театр» маныт ыле, газет ден журналлаштат тыгак возеныт. Журналист пашашке толмо годсек (1967) мыят эре тыгак серенам да серем. Но пытартыш жапыште «Шкетан театр» манме мутык ойым радиотелеэфирыштат, печатьыштат эре утларак чӱчкыдын вашлияш перна. Такше ме ужына: кызыт самырык-влак стихым возымышт годым мут-влакым кӱрыштыт да пӱчкедат, а ынде южышт учреждений-влакын лӱмыштымат тугак тодышташ лиеш манын шонат чай. Шонат гына огыл — тодыштытак. Векат, нуно шкеныштым чыла деч ушанлан, эн «продвинутыйлан» шотлат. Но тыгодымак шочмо йылмым, тудын поянлыкшым, марий культурын историйжым, тидын шотыштак тӱҥ театрнан эртыме корныжым, начарын палымышт койынак шога.
Шкеныштым шанчызылан шотлышо еҥ-влак пытартыш жапыште марий йылме орфографийым, возымо правил-влакым унчылий манме семын савырал шындышт, а ынде тыгаяк «революционер» кумылан еҥ-шамыч культур учреждений-влакын лӱмыштым вашталтылаш шонат моли? Тидыже ялтак сӧрал огылыс! Вет нине «ушан» еҥ-влакын темлыме корно дене каяш гын, ынде ме Палантай колледж, Евсеев музей, Эшпай филармоний, Чавайн да Колумб библиотек, Васильев МарНИИЯЛИ, Сапаев театр, Смирнов да Молотов музыкальный школ, Сидушкин оркестр, Чавайн, Шкетан, Янтемир, Палантай, Вавилов, Мосолов, Суриков, Олык Ипай, Йыван Кырла, Ялкайн премий-влак манаш тӱҥалшаш улына. Ондаксырак жап нерген мут лекме годым Крупская пединститут манын ойлыман да возыман докан.
Эше теве мо чоным корштара: мемнан тӱҥ театрнан пашаеҥже-влак шкештак труппын пашаж нерген СМИ-влаклан ямдылыме материаллаштат шке предприятийыштым чӱчкыдынак «Шкетан театр» манын лӱмдат. Тидын шотышто коллективыште кутырен келшеныт мо? Але шкевуя тышке шонен шуыныт?

Гельсий Зайниев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: