"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2017 ий, Шорыкйол тылзын 13-шо кечыже

Морко мландын руш мурызыжо

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

2016 ий 12 августышто «Моркинская земля» газет Л.Александрован «Память о марийском Есенине» статьяжым савыктен. Тушто кӧ нерген ойлалтеш, шонеда?
Сычев0Тидын деч ик арня ондак Тошметсола ялыште, ончычсо Горельский школын кудывечыштыже, поэт Александр Сычевым (1946-1977) шарныме кас эртаралтын. Сычев ты кундемысе Руш Уртем ялыште шочын-кушкын. Тусо тӱҥалтыш, Горельский кандашияш да Шеҥше кыдалаш школлаште тунемын. Ила гын, Сычев кодшо ий декабрьыште 70 ийым тема ыле. Поэтым шарналташ август кечын Тошметсолашке тудын йолташыже, землякше, поэзийым йӧратыше-влак погыненыт, тыштак район администраций вуйлатышын алмаштышыже А.Александров, Марий Эл искусствын заслуженный деятельже Альбертина Иванова лийыныт. Кӱшнӧ каласыме статьяште лач тиде шӱлыкан пайрем нерген ойлалтеш. Молан «шӱлыкан»? Кугу талантан поэт 30 ийым гына илен шуктен. Л.Александрова «Марий Есенин» манмыж дене чын деч пеш чотшак торлен огыл докан, молан манаш гын эше 1965 ийыштак Осмин Йыван шке статьяштыже серен: «По характеру дарования Сычев близок к Сергею Есенину. Не случайно поэт во многих стихах подражает манерам есенинских стихов».
Осмин тунам Моркышто илен, райгазетыште пашам ыштен, школьник А.Сычевын ятыр стихшым савыкташ ямдылен. 19 ийыш изишак шудымо Саша поэтлан пӧлеклыме фото шеҥгелан мотор почеркше дене тыге серен шынден: «Знакомиться надо. Учиться нужно. Пусть наше знакомство вырастет в дружбу! Ивану Ивановичу Осмину от Саши Сычева. 15.11.65». А снимкыште нуно коктын улыт: 50 ияш мутмастар да тудын самырык йолташыже.
И.Осминын саде статьяже Морко газетеш лекме деч вара А.Сычев латкок ий чоло илен, ик книгам луктын да тудлан Олык Ипай лӱмеш премийым налын. Ямдылен пуымо кокымшо сборникшым ужын шуктен огыл. Возымыжо Марий Эл деч ӧрдыжтат (Москосо «Поэзия» альманахыште, «Волга» журналыште) савыкталтын. Тудо самырык писатель-влакын всесоюзный (Моско, 1975) да региональный семинарлаштышт (Озаҥ, 1967, Пермь, 1976) лийын. А тугайышке мотор шинчан улмылан огыл колтеныт – жюри кугу ӱшаным пуышо еҥ-влакым гына ойырен налын.
Комсомолец лийын гынат, А.Сычев поэзийыште идеологий велыш лупшалтын огыл, почеламут ден поэмылаштыже партий, социализм, коммунизм, Ленин нерген кычкыркалымым от вашлий. Тудо йырым-йыр шолшо илышым сӱретлен да ужын моштен сайым, волгыдым, куанлым, сылным, чон вургыжтарышым. Геройжо-влакат чын Айдеме улыт. Икымше книгажым «почшо» «Зачин» стихыштыже лудына:
С детства знаю песни
Деревень солнцеликих.
Эти песни, как эхо
Всех свершений великих.
Эти песни простые –
Незабвенны и святы.
С ними –
в праздник сподручно,
И сподручно –
в солдаты…
Саша шке почеламутлажым райгазетеш латик ияшак, 5-ше классыште тунеммыж годым, савыкташ тӱҥалын. Иктыштыже возен:
Нашим партизанам
честь и слава!
Врагам они не уступали
никогда.
Смелые отряды
партизанов
Занимали штурмом
города.
Шым ий гыч тышан изирак вич почеламутшо да авторын фотожо лектыныт. Таче лудат да ӧрат: кузе сайын возен 18 ияш рвезе! Нигунар ом ондале: тыште вич стихшымат пӱтынек цитироватлыме шуэш. Шкеж нерген манын: «Говорят, что я поэт… чем-то одаренный. Может быть, а, может, нет. Просто я влюбленный в эти сосны, в эти ели, в эти вьюги и метели». Ӱдыр таҥ нерген: «Ты говорила без умолку, а я — молчал. Ты о прическе все твердила и кто тебя вчера встречал. Потом стихи читать просила, а я – молчал. Обиделась, не попрощалась, и ветер след твой заметал. И мне ничуть не стало жалко, что я стихов не прочитал». Тыште адакат шкеж нергенак каласен: «Звезда сиявшая померкла… И через толщу долгих лет до нас доходит звезд погасших свет. О, вы, бессмертные таланты! Не раз в бессоннице ночей и в поисках таинственных ключей я обжигался пламенем от вас».
Рвезе еҥ тунам шӱм-чонжылан лишыл талант-влак дене кутырен, а кызыт ме тудым шкенжым тиде радамыш шындена. Тудынат йӱкшӧ пагыт лончо гоч мемнан пылышлан солна. Сычевым марлат окен кертына – эше самырыкше годымак тудым М.Казаков, И.Осмин, М.Якимов, С.Николаев кусареныт.
Илымыж годым А.Сычев нерген руш журналист В.Гончаров ден литературовед А.Липатов возеныт, сайжым да удажым раш ончыктеныт. А 2014 ийыште профессор И.Карпов «Литера» журналеш «Александр Сычев – сегодня, с нами» пеш сай статьям савыктен. Мылам тыште ик ой гына йоҥылышла чучо. Автор манын: 1960-1970-ше ийлаште сылнымут каваште эн волгыдын кок «солнечный» поэт: В.Колумб ден А.Сычев – йолгеныт. Чынжым гын пӱрымаш нунылан икгай кӱкшытыштӧ лияш жапым пуэн огыл. 1960-шо ийлаште иктыже весылан туныктышо, наставник лийын. Колумб «Ржаной горизонт» рукописьлан 1966 ийыште возымо рецензийыштыже шуко экшыкым пеш раш ончыктен. Таче тидым лудат да умылет: критик самырык йолташым поэзийыште эн чын корныш шогалташ тыршен. Тӱҥ гычак уэмдыме рукописьым 1972 ий кеҥежым шымлен лудмек, Колумб ялт вес семын каласен: «Сборник нужно рекомендовать к изданию. И чем скорее, тем лучше. Это, несомненно, будет добрым подарком для читателя и заметным явлением для нашей литературы». Тудо йоҥылыш лийын огыл — Сычев икымше мурпогыж денак Олык Ипай лӱмеш премийым сулен. Но Колумб тидым ужын шуктен огыл.
…Мый А.Сычевым изиш паленам. Ик пӧртыштӧ (Волков урем, 141) пашам ыштенна: тудо – «Молодой коммунист» газетыште (икымше пачаш), мый – «Марий коммунышто» (кумшо пачаш). Пеш проста, поро кумылан, весым пагалыше рвезе ыле. Вара «Политическая информация» журналыш (вес пӧртыш) кусныш. 1977 ий ноябрьыш тошкалмек, тудын кенета йоммыж нерген мут шокташ тӱҥале. 17 ноябрьыште, изарнян, «Марий коммуна», «Марийская правда» да «Молодой коммунист» газетлаште А.Сычевын ӱмыр лугыч колымыжлан кӧра каласыме чаманымаш шомак-влак савыкталтыч. А мо лийын каен?
Тиде йодышым мый тунам поэт Валентин Дмитриевлан пуышым. Нуно саде политжурналыште пырля пашам ыштат ыле. А.Сычевын ушыжо пудыранаш тӱҥалын. Тиде черлан кӧра уксус дене аяргенат, эмлымверыш пыштеныт. Но 1 ноябрьыште тушеч йоддеак лектын каен, мӧҥгыжӧ толын. Ватыже Сашан лишыл йолташыжым, ВЛКСМ обкомын отделжым вуйлатыше Николай Марышевым, ӱжын. Кутырен шинчыме годым Сычев тамакым шупшмо амал дене тӱгӧ каен. Икмыняр минут гыч йолташыже лектеш — суртоза пуйто порволен. Тудым саде кечынат, варажат нигуштат муын огытыл. «Ала Какшан дек куржын да вакыш тӧрштен?» манын шонаш тӱҥалыт.
Сычевын вес йолташыже, поэт, Маркнигоиздат пашаеҥ Александр Смоликов (Сашан кок книгажымат тудо редактироватлен), пагор дене пургедаш лектын. Ик вакыште муын огылат, весыш куснен. Тушто рож деч тораштат огыл иеш кылмен пижын улмаш. Лом да товар дене ийым каткален лукташ пернен. Тиде лийын 15 ноябрьыште. Судмедэксперт-влак пален налыныт: вуйдорыкшо пуалын улмаш. Тояш шочмо верышкыже наҥгаеныт. Ватыже да кок йочаже (вич ияш эрге ден шым тылзаш ӱдыр) кодыныт…
А.Сычевын шочмо кундемлан пӧлеклалтше икмыняр почеламутшым (нуно книгалашкыже пурталтын огытыл) лудаш темлена.

Русскоуртемской начальной школе
Бредило детство причалами
В дальних седых морях.
Школа моя начальная,
Главная школа моя.
Первой буквы пение,
Солнце, бегущее в класс…
Школа своими ступенями
Вывела в люди нас.
Что же стоишь печальная,
Кленами тихо звеня,
Школа моя начальная,
Главная школа моя?..
Времени вихрь всклокоченный
С сердцем не примирить.
Надо с тобой очень мне
Молча поговорить.
Стань желанным причалом мне,
Если устану я,
Школа моя начальная,
Главная школа моя.

Шиньша
Снежный рой летит, качаясь,
На путь-дороженьку мою.
Шиньша опять меня встречает,
Ее с трудом я узнаю.
Повсюду стройки. Лед расколот.
Универмаг. Курган песка.
И трехэтажный корпус школы
Глядит на избы свысока…
А мы учились в старой школе,
И мне вот помнится пока:
Техничка наша, тетя Поля
Трясла устало медь звонка.
И нипочем снега и ветры,
Мороза звонкая слюда,
За десять с лишним километров
Учиться бегали сюда.
Мы были здесь культурным центром,
И без роялей и толчков
Такие ставили концерты,
Что удивляли знатоков.
Шумели, верили, любили,
Старались жить всегда спеша.
О, как тогда мы были юны!
И ты такой была, Шиньша.
Теперь нет-нет да сердце стиснет,
Помчится память сквозь года…
А хлопья снега, как записки,
Летят по ветру в никуда.
…Я вспоминаю годы эти,
Шиньша мне многое дала:
Директор школы здесь заметил
Мой стихотворческий талант.
(Об этом только трое знают –
Отец, директор, ну и я…)
Поклон тебе, Шиньша родная,
Ты юность вечная моя!
Летят года. Мы не замедлим
Держать пред юностью ответ.
Звени, душа, той школьной медью,
Которая дарила свет.

Илеть
По лесам, что ветрами пропеты,
В первоцветьях моркинской земли
Голубые разводья Илети,
Как мелодии песен, легли.
На крутых, рыжебоких обрывах
В назиданье потомкам и нам
Вот уж сколько веков беспрерывно
Пишут волны свои письмена.
А когда по речным закоулкам
Растекается плавно заря,
В тишине напряженной и гулкой
Соловьи, словно взрывы, гремят.
И притихшим у плеса ребятам
Вновь Илеть рассказать наровит,
Как под гусли когда-то Акпатыр
Пел желанное верной Эрвий.

Гельсий ЗАЙНИЕВ.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: