"Марий Эллан 100 ий темме вашеш" рубрик, 2017 ий, Пургыж тылзын 16-шо кечыже

Йошкар-Ола – шӱмбел ола

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Тиде лӱмын шочмыжлан – 90 ий. Йошкар-Ола… Тиде лӱм чыла марий еҥлан моткоч шерге. Кузе мусульман-влак ӱмырыштӧ кеч ик гана Меккыш миен толаш кӱлешлан шотлат, тыгак тӱрлӧ вере илыше марий-влакым Йошкар-Ола шке декше шупшын шога.

Ola2Кызытсе Марий Элын, тунамсе МАО-н рӱдыжлан у лӱмым пуымо нерген шомак икымше гана лач 90 ий ожно, 1927 ий 17 февральыште, лектын. Да каласен тиде мутым литератор, публицист Андрей Карпович Эшкинин.

1927 ий 17 февральыште Чарла (Краснококшайск) олан угыч сайлыме горсоветше икымше заседанийыш погынен. Советыш 96 депутатым да депутатыш 37 кандидатым ойырымо улмаш. Нунын кокла гыч шым еҥан президиумым сайленыт. Тӱрлӧ йодышлам каҥашыме коклаште Эшкинин (тунам — «Йошкар кече» ден «Марийская деревня» газет-влакын ответственный редакторышт) каласен:

- Краснококшайск – Марий автономный областьын рӱдыжӧ, но марлаже тудым таче мартеат ожнысо семынак лӱмдат – Чарла. Тиде лӱм, шкеат паледа, кугыжам ончыктышо мут дене кылдалтын, да сандене тудо кызытсе илышлан, у тӱням чоҥымо жаплан ялт ок келше. Ме ынде луымшо ий у, эрыкан элыште илена. Сандене мый Марий автономный областьын рӱдыжлан Йошкар-Ола лӱмым пуаш темлем…

А.Эшкининын ойжо дене чыланат келшеныт. Заседанийын протоколыштыжо возымо: «Предложение принимается единогласно».

Ola1А 22 февральыште «Марийская деревня» (кызыт – «Марийская правда») газет возен: «Краснококшайск на марийском языке до сих пор носит название «Чарла» — Царев город. Горсовет на первом же заседании по предложению А.К.Эшкинина постановил ходатайствовать о переименовании Краснококшайска в город Йошкарола, что значит – Красный город».

…1927 ий 1 мартыште Чарлаште МАО-со Совет-влакын шымше съездышт почылтын. Тудо ик арня шуйнен. Погын олам у семын лӱмдымӧ нерген горсоветын ойжым илышыш пурташ кӧнен да тидын шотышто посна пунчалым луктын.

Саде кечын кастене делегат-влак С.Чавайнын пьесыж почеш шындыме «У мланде» спектакльым онченыт, тудым Марий театр съездлан лӱмын ямдылен.

Чарлан у лӱмжым кӱшыл инстанцийлаште пеҥгыдемдымым вучыде, оласе власть тудым документыште кучылташ тӱҥалын. 1927 ий 29 мартыште лийше заседаний нерген протоколышто власть органын лӱмжӧ «горсовет» веле манын возалтын гын, 5 да 18 апрельысе документлаште «горсовет Йошкар-Ола» ойым вашлийына. Но умбакыже олан у лӱмжӧ делопроизводство гыч лектын возын. Кӱшычын, очыни, тыге каласеныт: кӱлеш органлаште пеҥгыдемдыме марте кутырымаштат, возымаштат олам тошто семынак лӱмдыман. Сандене 22 апрельыште да тулеч вара возымо документлаште Йошкар-Олам огына уж, чыла вере – Краснококшайский горсовет гына.

МАО-н рӱдыжлан у лӱмым пуымо шотышто кӱлеш документ-влакым ямдылен шуктымек, нуным Москошко, Российын Рӱдӧ исполнительный комитетышкыже (ВЦИК-ыш), колтеныт. Тиде йодышым ВЦИК президиум 1928 ий 23 январьыште ончен да тыге пунчалын: Марий автономный областьын рӱдолажым, Краснококшайскым, Йошкар-Ола манын лӱмдаш.

Но ты пунчалым эше кӱшнырак, СССР-ын ЦИК-ыштыже, пеҥгыдемдаш кӱлын. Туштыжо тиде йодышым 10 мартыште онченыт, да эше лу кече гыч кужун вучымо кагаз Чарлашке толын шуын:

«Слушали: о переименовании г. Краснококшайска Марийской автономной области РСФСР в г. Йошкар-Ола. (Внесено президиумом ВЦИК).

Постановили: постановление президиума ВЦИК от 23 января 1928 г. о переименовании центра Марийской автономной области – г. Краснококшайска в г. Йошкар-Ола – утвердить».

Мутат уке, олан у лӱмым налмыже эн чотшо марий-влакым куандарен. Кугыжа годсо пычкемыш лук Марий автономный областьыш савырнен да ынде тудын рӱдыжат чылт марий лӱман лийын! Тиде темылан С.Чавайн лӱмын почеламутым серен: «Тошто шучко, ӱмыр мучко йӧсланен илымет, марий калык, ынде эртыш. У ола – Йошкар-Ола – марийлан лие эҥертыш!»

Апрель тӱҥалтыште Марий облисполком посна пунчалым луктын. Тушто ойлалтын: чыла штампыште, печатьыште, вывескыште «Краснококшайск» мутым «Йошкар-Ола» дене вашталташ облисполкомын чыла пӧлкажлан, Йошкар-Ола горсоветлан да Йошкар-Ола кантисполкомлан кӱшташ; тидымак ышташ оласе учреждений, организаций, предприятий-влаклан темлаш. Чыла вашталтышым 15 май марте илышыш пуртен шукташ шӱдалтын.

Тидын годымак оласе вуйлатыше орган-влак да пӱтынь калык ончылно у задаче шындалтын: сылнын, моторын йоҥгалтше лӱмым паша дене, тудын сын-кунжо да экономикыште ыштыме ошкылжо дене сулаш кӱлеш.

Ончычсо Чарла иканаштак кантонын (ожнысо уездын) рӱдыжлан шотлалтын. Кантон нерген возымаште олан ончычсо лӱмжӧ эше талукат пеле жап аралалт илен. ВЦИК президиумын 1929 ий 12 августышто лукмо пунчалже дене иже Краснококшайск кантон у семын маналташ тӱҥалын. А вара Йошкар-Ола тыгаяк лӱман районын рӱдыжӧ лийын. 1946 ий 14 февральысе указ почеш район рӱдӧ статусым ола воктенысе Семеновка селалан пуэныт, тиде жап гыч районжат тугак лӱмдалтын.  Но Семеновка район латик ий утларак гына «илен»: 1959 ий 11 мартысе указ почеш тиде да эше куд районым пытарыме.

МАО-н рӱдолаже Краснококшайск лӱм дене лу ий дечат шагалрак илен. Ончычсо Царевококшайсклан у лӱмым пуымо нерген мут эн ончыч 1918 ий 13 ноябрьыште шоктен. Тунам РКП(б) Чарла уездный комитетын (укомын) заседанийыштыже уездысе мланде пӧлкан вуйлатышыже Петр Мочалов (ола лишнысе Митькан ялеш шочшо тале мер пашаеҥ) олан лӱмжым вашталташ темлен. Уком тиде ойым сайлан шотлен да йодышым уездный исполкомыш лукташ пунчалын. 16 ноябрьыште уисполкомышто тудын секретарьже Николай Кутуков у лӱм шотышто докладым ыштен. Исполком ты шонымашым сайлан шотлен. Вич кече гыч, 21 ноябрьыште, Озаҥ губисполкомат (тунам, ушештарена, Чарла уезд Озаҥ губернийыш пурен, МАО эше шочын огыл) Царевококшайскым у семын лӱмдаш шонымо дене тичмашын кӧнен.

ВЦИК Марий областьын рӱдыжлан Краснококшайск лӱмым пуымо нерген пунчалым 1919 ий 19 февральыште луктын. Вич ий гыч Краснококшайск шке лӱмжым изиш гына йомдарен огыл. Тиде «лӱдыкшыжӧ» В.И.Ленинын 1924 ий январьыште ӱмыр лугыч колымыжлан кӧра лектын. Тунам Марий облисполком МАО-н рӱдолажлан онын лӱмжым пуаш пунчалын улмаш. Тиде документыште олам марла Юл-Ленинск, а рушла Ленинск-Волжский манын лӱмдымӧ нерген ойлалтын. Но Марий облисполкомын пунчалжым «кӱшнӧ» — Москошто — келшышылан шотлен огытыл.

Г.Зайниев.

Снимкылаште: А.Эшкинин ден Мария пелашыже. 1917; Йошкар-Олан почетан гражданинже-влак: В.А.Баженов, С.К.Полысалов, П.И.Ласточкина, М.С.Басов, Т.И.Александрова, С.Н.Николаев, В.М.Горинова, П.А.Самсонов, Ф.Е.Бирюкова, И.С.Блюм, А.А.Красилов. 1984 ий.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: