"Марий йӱла" рубрик, 2017 ий, Пургыж тылзын 16-шо кечыже

Йывансолаште – Коҥга пайрем

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Коҥга пайрем, але Коҥга пазар, Кужэҥер кундемыште ынде вич ий почела эртаралтеш. Тудым тӱрлӧ ийлаште 12 февральыште Чодыраялыште, Токтайбелякыште, Старселаште да Тошто Йӱледӱрыштӧ палемдышт. А  тений эстафетым Йывансола нале.

IMG_6173Тиде тошто пайрем Кужэҥер районын пайремжылан шотлалтеш. Ты кечын ял гыч ялыш, сурт гыч суртыш унала коштыныт. Ончычсым шарналташ гын, Коҥга пайремым Токтайбеляк кундемыште эн кумдан палемденыт. Тунам кугу пазар лийын, кажне суртышто коҥгаште кӱэштме кочкышан поян ӱстел пушланен. Коҥгалан, сийлан тауштен, суртоза сортам чӱктен, сай тазалыкым, илыш перкем Юмо деч йодын. Вара икте-весе деке унала коштыныт, ваш-ваш сийленыт, марий сем почеш муреныт, куштеныт.

Чынжымак, коҥга калыкын илышыштыже моткоч кӱлешан лийын: айдемым ӱмыржӧ мучко ырыктен, пукшен, йӱктен, осал деч арален, черым эмлашат полшен.

Коҥга ешыште, суртышто шнуй аралтышлан шотлалтын. Ожно коҥгаште тул идалык мучко йӱлен шинчен. А тиде тулжылан шолгымым еҥ-влак шке мӧҥгышкышт кумалме вер гыч конденыт. Тыгодым иктат шке коҥгаж гыч тулым але йӱлышӧ шӱйым пошкудыжлан, йодшо вес еҥлан пуэн огыл. Тыге сурт, еш, вольык да кинде пиал йомыт манын шоненыт.

IMG_6151Шочшо азам коҥга ончык пыштен пелештеныт: «Коҥга ава, тиде шочын вочшо аза ӱмбач чыла черым поктен колто, шинча вочмо деч, еҥ кӧраныме дечат аралтышым ыштен шого». Тыге осал, чер, шинчавочмаш тӱньык гоч лектын кая маныныт. Аза дене иктаж-кушко кайыме але суртышто шуко еҥ погынымо годым азан саҥгашкыже коҥга шӱчым парня вуй дене йыгалтеныт да пелештеныт: «Коҥга саҥга шӱчлан кунам шинча возын кертеш, тунам гына тудлан (лӱмжым каласат) шинча возын кертше».

Айдемын чонжо лекме годым тӱньыкым почыныт, тыге тудын чонжо вес тӱняш кая манын ӱшаненыт.

Пӧртыштӧ коҥга ден юмылук ваш ончат, тыге коҥга тул ден сорта тул кокласе кыл шижалтеш. Пайрем але еш кумалтыш годым марий-влак пайрем кочкышым коҥга тулыш пыштат да пелештат: «Тулава, тулводыж, пӱсӧ йылмет дене, кужу шикшет дене, тиде пӧлек дене пырля йодмынам Юмо деке намиен шукто (могай юмылан кумалме, тудым каласат)». Да тулыш кум гана пурам чӱчыктат.

Тений Йывансола тӱвыра пӧрт пеленысе «Мурсескем» ансамбль (вуйлатыше — Россий культурын сулло пашаеҥже Евгений Каменщиков) «Первый йӱмаш» йӱла дене уна-влакым вашлие.

Пайрем кумылым нӧлташ ты районын марий фольклор ансамбльже-влак полшышт: Йывансола гыч «Кумыл» ден «Мурсескем», Токтайбеляк гыч «Ший аршаш», Кужэҥер гыч «Шымавий», Марий Шой гыч «Кумыл оҥгыр», Тошто Йӱледӱр гыч «Ший оҥгыр», Кугу Лаждӱр гыч «Марий сем», Старсела гыч «Тымык кас», Шой Шӱдымарий гыч «Кӱдыроҥгыр» да  У Йӱледӱр гыч «Рябинушка».

Погынышо калыкым Коҥга пазар пайрем дене районысо тӱвыра пӧлкам вуйлатыше С.Швецова саламлыш. Йошкар-Ола гыч «Саскавий» марий ӱдырамаш ушемын еҥже-влак кинде-шинчал дене миен ыле. Ушем вуйлатыше Л.Кошкина волгыдо кумылым, марий йӱлам, йылмым тукым гыч тукымыш шараш тыланыш гын, О.Якимова «Эн лишыл айдеме» (мутшо Мардан Раян, семже Геннадий Григорьевын) мурым пӧлеклыш.

Коҥга пайремым вес ийын Кугу Лаждӱр велне эртараш кутырен келшыме.

Эльвира КУКЛИНА.

Авторын фотожо.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: