"Айдеме да пӱрымаш" рубрик, 2017 ий, Пургыж тылзын 9-ше кечыже

Кӧ тугай комсомол поэт?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

 «Ончыко» журналын ӱмашсе 10-шо номерешыже  Б.Шамиевын «Комсомол поэт-влак гыч иктыже» статьяже лектын. Тушто курыкмарий поэт Николай Егоров нерген ойлалтеш (тудын шочмыжлан 80 ий темын).

EgorovШамиев сера: «Сылнымут аланыште тыршыше-влак кокла гыч эн ончылно кайышыжым «комсомол мурызо» але «комсомол поэт» манын лӱмденыт». Тиде лӱмым сай паша дене пеҥгыдемдышашлан нине еҥ «эн чапле деч чапле произведений дене куандараш тыршеныт».

Шамиев умбакыже манеш: марий литературышто кум комсомол поэт (Олык Ипай, Валентин Колумб, Семен Николаев) кумдан палыме лийын, «возаш шичме героемат» (Н.Егоров) Олык Ипай лӱмеш премий дене палемдалтын. Но, лудына статьяште, «пашаже чап лӱмыштӧ огыл, а калыкым, лудшым чынжымак ончыко вӱден наҥгайыше поэзий дене кумылаҥдымаште, у деч у сеҥымашке ӱжын моштымаште».

Йодыш лектеш: Егоровын илышыштыже чынак тыге лийын мо? Тудо «чынжымак ончыко вӱден наҥгайыше поэзий дене» калыкым кумылаҥден шоген мо?

Шке чоскажын  кумшо («Йїрілтїш», 1973) книгажым лончылышыла, литературовед Н.Кадыков  сай дене пырля ятыр ситыдымашым ончыктен: «…Ваш областьыш миен коштмо негызеш возымо «Венгр мландыште» цикл виянжак лектын огыл… Егоровын подражатлыме почеламутшо-влакат улыт. Мутлан, «Машук вылны валгынзаш» Ген.Матюковскийын «Салым  ныла  вургымла шылдырым» шарныкта… Сборникыште ятыр почеламут теме шотышто аҥышыр, а содержаний шотышто тачысе илыш дене лушкыдын кылдалтын… Николай Егоров у книгаж дене поэзий корнышто у ошкылым ыштен, но, манмыла, ыштен шуктыдымыжат эше шуко».

Поэтын вес книгаже «Кловой сїнзі» (1985) маналтын. Тудат чотшак куандарен огыл. Туан литературын пӱрымашыж верч нигӧ деч чот тургыжланыше, самырык-влаклан кушкаш эреак полшышо Ген.Матюковский  шке рецензийыштыже возен:  «Выход еще одной книги автора радует. Но к нему есть и претензии». Мо шотышто? Рецензент тематикым кумдаҥдаш, патриотический, политический мурылан келшыше почеламут-влакым возаш темлен.

Но эше тылеч ончычак Матюковский шкенжын ямдылыме «Патыр курым» антологийын (1980) ончылмутыштыжо тыге серен: «Николай Егоровын поэзийже кумда да келге тематике дене ойыртемалтеш. Тудо интимный да философский лирике деч посна Октябрь революций темылан «Октябрьын саламже» поэмым, революций темылан «Октябрьын тулжо» поэмым, совет-венгр келшымаш нерген да БАМ кугу стройко нерген цикл-влакым возен».

Чыла тидыже, векат, аванс шот дене каласалтын, но ӱшан тичмашынжак огыл шукталтын.

…Н.Егоров  «Куги їлїштіш» лӱман икымше книгажым 1968 ийыште луктын. Тиде сборник  дене пырля ик шӱдышеш В.Гороховын, А.Александровын, Э.Ани-симовын, Д.Исламовын, А.Селинын  мурпогышт савыкталтыныт. Илен-толын, Егоров деч молыжо чыланат (иктышт совет жапыштак, весышт – варарак) Писатель ушем член лийыныт, а курыкмарий млоецым тушко пуртен огытыл. Тудын темлыме поэзий аршашым ончен лекмек, РСФСР писатель ушем правленийын секретариатше 1982 ий июньышто (тунам автор 46 ийыш тошкалше лийын) пунчалын:  «Кызытеш Н.Егоровым ушемыш пурташ негыз уке, утларак чапле вес книгаже лекмым вучалташ перна». Айста шоналтена: тиде серызе «сылнымутышто эн ончылно каен» да калыкым «эн чапле деч чапле произведений дене куандарен» гын, молан  тудым  творческий ушемыш пуртен огытыл?

Мый Н.Егоров нерген удам ойлаш, лӱмжым волташ але шӱктараш пырчат  ом шоно. Иктым гына каласынем: кеч-кӧ нергенат чыным возаш кӱлеш, шоям шаркалыме, шке гыч шонен лукмо «сеҥымаш» нерген ойлыштмо дене нигӧланат чапым от ешаре. Егоров чапым поэзий дене огыл, журналист пашаж дене сулен. Чыла наградымат (комсомол премий, «Знак Почета» орден, Марий АССР-ын да Российын чаплӱмышт) радиожурналистике аланыште шумо сеҥымашыжлан пуэныт.

Да, тудо курыкмарий поэзийыште ятыр сай пашам ыштен, индеш сборникым луктын, шуко почеламутшо сылне мурылан негыз лийын, нуным еҥ-влак кызытат мурат. Таклан огыл Ген.Матюковский эше 1985 ийыштак возен: «Песенная лирика Н.Егорова стала явлением в марийской песенной поэзии».

Но ончалза: тыште кок шомак — «лирика» ден «поэзия» — ончыкат «песенная» мутым шындыме. Тидын дене Матюковский шижтарен: «Мый кызыт поэзийын ик ужашыж нерген гына ойлем».  Тудо пален: поэтын вийжым, талантшым, усталыкшым мыняр мурылан шомакым возымыж дене гына аклаш огеш лий. Мутлан, Валентин Колумбын творчествыжым лач тыгай виса дене вискалаш гын, тиде поэт марий поэзийыште ик эн удашке, чыла деч почеш шӱдырнышыш лектеш. Тудын мутшылан серыме муро пеш шагалыс!

А руш совет поэзийыште тыгай лушкыдо, ӱнардыме авторлан Александр Твардовскийым шотлаш перна. Тидын годымак поэт Михаил Танич икмыняр шӱдӧ мурылан шомакым (да удам огыл!) серен, но тудым Писатель ушемыш садыгак пуртен огытыл. Айдемын творчествыжым муро-влакын чотышт дене гына аклаш гын, кызытсе марий поэзийыште ик эн талылан, ончылно кайышылан «Мый 300 мурылан мутым серенам» манше ӱдырамашым шотлыман докан.

«Комсомол поэт лӱм… варарак, 1960-шо ийла мучаште,  — воза шке статьяштыже Шамиев, — Марий комсомолын Олык Ипай лӱмеш премийже семын палемдалташ тӱҥале».

Поэт лӱм кузе премий семын палемдалтын кертеш? Адакше тиде наградым комсомол поэт-влак веле огыл налыныт. Олык Ипай лӱмеш премийым ожнат, кызытат самырык тукым да тудын пашаж нерген сылнын возымылан (але тиде темым мастарын почын пуымылан) огыл пуэныт да пуат. Н.Егоров ден «Юнга-фильм» самодеятельный студийын вуйлатышыже А.Амельченко Марий комсомолын премийжым шочмо кундемын илышыжым ончыктышо фильм-влак дене суленыт.

Эртыше жапыш ончалына гын, ужына: марий сылнымутышто комсомол поэт улмыж дене эн ончыч Шадт Булат чапланен. Пошкырт элысе Акпарс ялсоветын эргыже шинчымашым погаш Акпарс мландыш, Козьмодемьянск олашке, толын, тусо педтехникумым тунем лектын. Булатын ВЛКСМ радамыш пурымыжлан 10 ий темме амал дене олаште лӱмын пайрем касым эртареныт. Саде кечын «Комсомол юк» газетеш самырык мурызылан пӧлеклалтше кум материал лектын, иктыже «Комсомол поэт Шадт Булатлан 10 ий шуын» маналтын. Изиш ончыч «Ленин корны» газет «Ватага» колхозысо ӱдыр-рвезе-влакын «комсомол поэт Ш.Булатлан» тӱшкан возымо письмаштым савыктен.

А поэт-фронтовик Никандр Ильяковын 1943 ий шыжым  Марий АССР писатель ушемыш колтымо серышыштыже ойлалтын: «…На боевом посту пал смертью храбрых любимый поэт марийского народа товарищ Шадт Булат. Вечная слава певцу комсомола!» «Марийские писатели» справочникыште (1958) лудына: «Жизнь молодежи, комсомола – любимые его темы, и в марийскую поэзию он вошел как поэт-комсомолец». Тиде ойым пел курымлан варарак лукмо вес справочникыште пеҥгыдемдыме: «Свои произведения он посвящал преимущественно молодежи, поэтому его по праву называли комсомольским поэтом».

Булат деке лишке Олык Ипай шоген. «Комсомолын путевко дене ончык шогалын, муро строка-влакым мые кӱтем»,  — возен  тудо. Савыкталтше икымше почеламутшо «Комсомолын мурыжо» лӱман лийын. 1933 ийыште паша программе шотан почеламутыштыжо Ипай шкеж нерген каласен: «Комсомол билетан поэтлан могай сай комсомолын пагалыме мурызо лияш!»

Тиде шонымашым «История марийской литературы» книган (1989) авторжо-влак пеҥгыдемденыт:  «Олык Ипай по праву считается одним из выдающихся марийских комсомольских поэтов. Его именем теперь названа премия комсомола Марийской АССР».

Рвезе тукым да комсомол нерген совет  жапысе ик поэтат серыде кодын огыл. Но Михаил Якимовын поэзийыштыже тиде теме утларак раш палдырнен. Тудо студенчестве нерген поснак сылнын, моторын возен. Якимов Марий пединститутыш тунемаш толмыж деч ончычак  шочмо Яҥгетсола ялысе «У корно» колхозын комсомол организацийжым устан вуйлатен. Тунам тӱҥалше поэтым ВЛКСМ ЦК-н Почетан грамотшо дене наградитленыт. Якимов студент ешыштат тале комсомолец  лийын да 1951 ийыште ВЛКСМ-ын тыгаяк кугу наградыжым кокымшо гана налын. Да эше: тудын поэзийжым ВЛКСМ Марий обком бюрон заседанийыштыже каҥашеныт. Мемнан литературын историйыштыже тыгайже тетла нигунам лийын огыл.

«Комсомол поэт-влак гыч иктыже» статьяште Ш.Булат ден М.Якимов  ала-кузе ялт ушештаралтде кодыныт. Возышо еҥ нине поэтын творчествышт комсомол илыш да паша дене пеш чак кылдалт шогымым пален огыл, коеш. А В.Колумб ден С.Николаев нерген ойлаш гын, нунын мурпашаштлан пӧлеклалтше статьялаште  иктыжымат «комсомол поэт» манын лӱмдымӧ огыл.

 

Гельсий Зайниев.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: