"Саман" рубрик, 2017 ий, Вӱдшор тылзын 17-ше кечыже

Илыш куаным аракаште муаш ок лий

Статьян авторжо Светлана Кушакова

Тӱнямбалне илыше кажне еҥ, очыни, мо тыгай депрессий пала. Кызыт тудын дене 300 миллион еҥ орлана. Тазалыкым аралыме тӱнямбал организацийын прогнозшо почеш, тиде чер 2020 ийлан ик эн ончыл верыш лектын кертеш.

7 апрельыште Тазалыкын тӱнямбал кечыже палемдалтын. Тудо тений лач депрессий да тудым эмлыме йодышлан пӧлеклалтын ыле. Ты кече «Депрессий. Айста мутланена» теме дене эртен.Тыге айдемым эше ик гана тазалыкше верч шоналташ да таза илыш-йӱлам кучаш кумылаҥдаш шонат. Тиде темым меат ӧрдыжеш коден огына керт. Тачысе лаштыкыште арака йӱмаш да тудын депрессий дене кылдалтмыж шотышто республикысе наркологий диспансерын тӱҥ врачше Сергей Васильевич Бочкарёв дене мутланена.

- Сергей Васильевич, депрессий — неле чер. Ончалаш гын, кудо черже ончычрак лектын?

- Теме оҥай. Элыште, республикыште арака йӱмаш моткоч шарлен. Молан калык аракам йӱэш? Шуко шонкалаш лиеш. Депрессийлан кӧра аракам йӱыт але аракам йӱмылан кӧра депрессий лектеш — кызытат сайын шымлыме огыл. Депрессийым чер радамыш официально пуртымо. Тыгай годым айдемын кумылжо вола, чот ойгыра, иктаж-мо верч тургыжлана, пашам ышташ кумылжо, вийже уке. 30-40 процент еҥ тыгай кумыл годым аракам подылаш тӱҥалеш. Айдеме — пӱртӱсын йочаже, кӱат, кӱртнят огыл. Илышыште лекше ятыр нелылыкым чыташ моткоч йӧсӧ. Шукын тидым сеҥен лектын огыт керт, садлан депрессийыш пурен каят. Депрессий тӱрлӧ лиеш. Кызыт утларакше раш палдырныдыме (скрытый) депрессий дене орланат, вес семынже соматизированный (капкылысе) эше маналтеш. Кугу депрессий годым айдемын кумылжо уке, чот тургыжлана, ойгыра, пашаже огеш ушно. Чыла тидыже койышыштыжо, шкем кузе кучымаштыже коеш.

Кызыт 70 процент еҥын депрессийже шинчалан огеш кой. Врач-влак коклаште тыгай ой уло: неле депрессий годым шинча шортеш маныт, а «шылше» годым — капкыл. Молан тыге? Палдырныдыме депрессийлан кӧра тӱрлӧ чер вияҥеш. Айдемылан шӱлашыже йӧсӧ, омыжо уке, давленийже кӱза да молат. Черле тидым эмлаш манын, тӱрлӧ специалист деке коштеш гынат, черым чактарен огеш керт, ӱмыр мучко тыге йӧсланаш лиеш. Тыгай годым депрессий деч эмлалташ кӱлеш.

- Но ятыр еҥ депрессийым черлан огеш шотло. Моло чер-влакат тидлан кӧра вияҥыт манын огеш шоно. А корштымым чараш, кумылым кӱзыкташ манын, аракам йӱаш тӱҥалыт.

- Арака — наркотик гаяк, лыпланаш, кумылым нӧлташ полшышо химический вещества. Но тудо вет кӱчык жаплан веле тыгай состоянийым луктеш. Кужу жап кумылым тыге нӧлтымылан организм тунемеш, утларак да утларак йодаш тӱҥалеш. Тыге айдеме арака деке кумылаҥеш, организм адреналиным вес семын луктын моштымым чарна. 4-5 тылзе гыч айдеме черлыш савырна.

Тӱняште 2 процент еҥ веле хронический алкоголик. Молышт (30-40% еҥ) хронический алкогольный аяргымаш дене орланат. Нуно тӱрлӧ пайрем годым йӱлам шуктымо семын подылыт. Эн ончыч тидыже привычкыш савырна, вара илыш йӱлаш кусна.

Пайрем, каныш годым подылшо шкенжым йӱдымылан шотла, а аракам йӱын, алкоголизм дене нелын черланыше-влак веле черланат манын йоҥылыш шона.

- Тидын шотышто цифр-влак мом каласат?

- Кугыжаныш могырым аракам ужалыме, налаш чарыме, моло шотышто законым илышыш пуртымылан кӧра элыште аракам йӱмым иземден кертме. Пытартыш лу ий жапыште ик еҥлан шотлымаште 18 литр спиртым идалыкыште йӱыныт гын, кызыт — 13 литрым. Черле-влакын чотыштат иземын. Алкогольный психоз республикыште 43 процентлан, Российыште 42 процентлан шагалемыныт. Учетышто 9 процентлан шагалрак еҥ шога. Но чылт сай сӱретыш шуаш эше лу ий кӱлеш, очыни.

Наркотик дене аяргымым ончалаш гын, наркотик деч посна илен кертдыме але наркоманий чер дене черле еҥ-влак шагалемыныт. Республикыште эртыше лу ий жапыште тыгай черле шукырак лийын гын, пытартыш жапыште тыгайже шагалемын. Российыште 25 процент гыч 3 процентлан волен. Но палемдыман: ик-кок гана аярген ончышо-влак республикыште 6 процентлан, Российыште 3 процентлан ешаралтыныт. Тидыже куандара. Туге гынат жапын-жапын аяргыше-влак дене психолог, соцпашаеҥ-влак пашам ыштат. Спайс, шинчал да моло шупшмо манме наркотик-влак эше кодыныт.

- Арака йӱмӧ депрессий дене пырля моло чер-влакым тарвата манын каласышна. Утларакше могай чер-влак вияҥыт?

- Аракам йӱмаш 20-35 процент еҥым эмлымверыш вочмо марте шукта. Пагарысе йора чӱчкыдын почылтеш, гепатит вияҥеш, шӱм орланаш тӱҥалеш да молат. Тыгайышкыже «йӱдвел» стиль почеш йӱмаш утларакше конда. Иканаште айдемын организмышкыже шуко литр арака логалеш, тыгай аяр ваштареш организм кучедалын кертмым чарна. 10-20 процент йӱшӧ еҥ давлений кӱзымылан кӧра поликлиникыш толеш, тидыже шӱм орланымым ончыкта. Чыла колымаш гыч ик нылымше ужашыже вик але шолып аракам йӱмӧ дене кылдалтын. Элыштына 2,7 миллион еҥ алкоголизм дене орлана. Тыгай еҥ-влакын мокш дистрофий чер вияҥеш. Мокш коя дене леведалтеш. Подылмым чарнаш гын, ты чер шке чакна. Варажым алкогольный гепатитыш савырна, мокш фиброз вияҥеш, мокш кӱ гай лиеш. 40-60 ияш ийготанын цирроз вияҥеш.

Шӱдӧ йӱшӧ еҥ кокла гыч шым-кандашыже пуалме чер дене орлана. Умша, логар, илелогар, мокш, кӱжгӧ шоло, ӱдырамаш-влакын чызышт пуалыт. Южгунам шагал йӱшӧ-влакымат тыгай чер авалтен кертеш. Южо еҥ аракам йӱмылан кӧра манын огешат шоно.

Проводниковый манме системе начарын пашам ышташ тӱҥалеш. Организмым машина дене таҥастараш лиеш. Шӱмыш сигнал манме толын огеш шу гын, тудо начарын пашам ышта. Аракам йӱшӧ южо еҥын шӱмжым тергыме годым тиде сайын коеш.Самырык еҥынак, мутлан, шӱмжӧ 60-70 ияшын гай лиеш.

Пытартыш жапыште кенеташте шӱм кырымым чарнымылан колымаш ешаралтын. Але тиде черым эше «шочмысо» синдром маныт. Айдеме шочмын, шуэнрак кушкыжмын кола, шӱм кырымым чарна. Тидыже каныш кечылаште чот йӱмӧ дене кылдалтеш, шӱм огеш чыте да пашам ыштымым чарна.

- Элыштына аракам йӱын колышо-влак шагалемышт манын шонена. Арака йӱмым сеҥаш лиеш мо?

- Пӧръеҥ кокла шот дене кызыт 64 ий ила, ӱдырамаш – 76 ий. Ойыртемже — 12 ий. Пӧръеҥ-влак ӱдырамаш дене таҥастарымаште уда койыш ваштареш шагал кучедалыт: аракам йӱыт, тамакым шупшыт, спорт дене кылым огыт кучо, тидлан кӧра чер вияҥеш. Нуно эре таза улам да шуко илаш тӱҥалам манын шонат. Йӱмым шагалемдыме шотышто вашталтыш коеш. Туге гынат шарныман: арака нигунам пайдам конден огыл. Мӧҥгешла, тудо илыш куаным йомдараш полша, шукыж годым кочо шонымашке конда. Тыгай годым южыжо шкем шке пытарыме мартеат шуэш.

ты черым эмлымаште медицине ончыко тошкалын. Кызыт ятыр эм уло. Нуно аракам йӱаш таратыше кумылым пытараш полшат, депрессийын палыжым кораҥдат. Ты чер дене шкет кучедалаш йӧсӧ, садлан специалист-влак дене кутырыман, эмлалтме йӧным пырля ойырен налман.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: