"Ме марий улына" рубрик, 2017 ий, Вӱдшор тылзын 13-шо кечыже

Мо ышталтеш марий йылмыште?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Радио- да телеэфирыште марла ойлымым колыштмо да шочмо йылмына дене газет-журналыште возымым лудмо годым чӱчкыдынак кумыл локтылалтеш. Эре шонет: вӱдышӧ ден серыше-влак ынде мо дене ӧрыктарат гын? Да чоным ик йодыш пудырата: мо лийын шога шочмо марий йылме тӱняште? Йылмынам каргыше-влак пытартыш жапыште кушеч тынар шукын толын пошеныт?

Конешне, СМИ-лашке пашам ышташ вес планет гыч огыл, тӱҥ шотышто МарГУ-што дипломым налше рвезе ден ӱдыр-влак толыт. Да лач нуно пылышым пӱчшӧ да чоным корштарыше йылме дене ойлыштыт да серкалат. Адак шоналтет: кӧмыт туныктат да илыш корныш ужатат тыгай  специалист-влакым?

Мутем тӱрлӧ передаче ден газет-журнал гыч налме примерла дене пеҥгыдемдем. Нунын «авторышт» иктаж-могай ужарвуй огытыл, 10-15 да эсогыл 20 ий пашам ыштат, южышт «заслуженный» улыт.

Шергештмаш лу процент лиеш (пачерлан тӱлымӧ нерген)

Тыште ныл ий гыч 15 ий марте 200 йоча ила (икшыве-влакын ийготышт нерген – 4 гыч 15 ияш марте – каласынеже улмаш, а туге лектын шинчын, пуйто нуно саде верыште 15 ий илат)

Тудо (спортсмен) таҥасымаш гыч кумшо верым конден.

Волжск олаште 5-ше номеран школын икымше черетшым чоҥымыжым мучашленыт

Икымше таймыште кок командыжат гол дене вашталтыныт (кажне команде ик голым пуртен маннеже улмаш)

Радиом колыштшо йолташ-влак, шке шонымашда дене пайлалтса

Тений осал сынан 32 пуштмаш лийын

Визымше ий почела икшыве шочмаш кушкеш

Приемыш ныл мӱшкыран ӱдырамаш толын (нылытымак кузе нумалеш гын?)

Айдемын илыме кужытшо 5 ийлан ешаралтын да 71,5 ийыш шуын

Ӱмыр лугыч лиймаш шагалемын

Йошкар-Ола ожно Какшаныште шогышо царьын олаже маналтын

Кокытат кум ужаш мӱшкыран ӱдырамаш азам кудалта

Депутатын мутшо почеш, лишыл жапыште кугыжаныш еҥ-влакын илыш кӱкшытыштым саемдыме дене кылдалтше йодыш-влак шотышто пашам ышташ тӱҥалеш.

Кызытсе ончыл технологий курымышто ава кӧргыштӧ илышым налше айдемым кажныже ужын кертеш

Пайрем-влак, тӱрлӧ йӱла ден палым шуктен, марий вургемым чиен, поро шӱлыш дене эртат (марий вургемым пуйто пайрем-влак чият)

Ожно кугыжа пондашым нумалмылан налогым тӱлыктен (пондашым кузе нумалыт гын?)

Ветрянке дене ятыр еҥ эмганен (ветрянкыже пуйто шугынь але кестен).

Ик поэтессе журналыште самырык авторым моктен серен да чапле пример шотеш ятыр корным ончыктен. Кокытшо тыгай:

Кызыт качыже пуйто тунам

Лектыт вольык

пазарыш ончашлан.

Кузе тыге «качыже… лектыт»? «Качыже» гын «лектеш» маншаш ыле, «лектыт» гын -  «каче-влак» лийшаш. Эше: инфинитив (каяш, толаш) мучаште –лан суффикс лийшаш огыл. 1972 ийысе орфографий правилыште (тудым И.Галкин ден З.Учаев ямдыленыт, научный редактор – Н.Пенгитов, нине кум еҥ нерген «Нуно марий йылмым удан паленыт» манын каласаш иктат ок тошт, шонем) посна пункт дене умылтарыме: «Глаголын неопределенный формыж пелен –лан суффиксым кучылтман огыл. Каяшлан, модашлан, кочкашлан олмеш каяш, модаш, кочкаш манаш кӱлеш».

Ме ужына: нине кок корныштак кок йоҥылыш уло, но рецензент тидым уждымо лийын, авторым шылталышаш олмеш мокталтен веле. Очыни, экшыкым ужаш шоненжат огыл. Тудын ончылно вес задаче шоген: госпремийлан темлыме ты еҥым кузе-гынат нӧлташ. Тыге шонышо-влакын (тиде кандидатурым Писатель ушем правлений темлен) планышт шукталтын – самырык поэт радамыште ӱмаште ик лауреат ешаралте. А вот тудын у книгаж кӱшеш поэзий пойдаралте мо? Тидын нерген нигӧат ок шоналте чай.

Але ончалына пытартыш жапыште чӱчкыдынак моктымо прозаикын 2015 ийыште газетеш савыкталтше ик ойлымашыж гыч посна ойсавыртышлам:

«Тыгай матрос-шамыч кокла гыч, икмыняр жап эртымек, шотан специалист-влак шочыныт, нуно техник ден мичман радамым теменыт».

«Корпусын технологийысе леведышыжым пӱтырен почашлан нунылан шагал огыл пӱжвӱдым йоктарашышт перна».

«Тудо умылен: умбакыжат тыге кодеш гын, тыглай огыл ты подразделений деч икмыняр ий гыч йӧршын нимо огеш код».

«Садлан флотышто моло пашам ыштыше моряк-шамыч дене таҥастарымаште нине лӱддымӧ вӱдйымал патыр-влакым сеҥымаш лавр дене вӱдылалтшым шуэн ужаш логалеш». «Но кеч-мом ойлат гынат, нуно неле теҥыз службым наҥгаят». (Куш наҥгаят гын?)

Тыгайже шотлен пытараш лийдыме, сандене тыште сылнымут але ойлымаш нерген кутырыманат огыл, тиде — службын ойыртемже нерген козыра йылме дене каласкалымаш гына.

Молан тыгайым савыктат? Печатьыш колтымо деч ончыч молан огыт тӧрлӧ? А кушто критике? Молан тудо шке мутшым ок каласе?

Кызыт шочмо йылмым палыше да аклыше литератор-влакланат ятыр нелылык перна. Тидыже эн ончычак йылмыштына нигунар шоналтыде ыштыме «революций» дене кылдалтын. Туге чучеш: шанчызе-влак, «меат яра огына кий, пашам ыштена» маншыла койын, илышыш шукертак пурышо правил-влакым тутыш вашталтылыт, сандене марла возышо-ойлышо-влаклан угыч да угыч «ученикыш» савырнашышт да у правил почеш сераш тунемашышт верештеш. Поэт Семен Николаев 2003 ийыште чон коржын да азапланен возен: «Пытартыш кудло ий жапыште марий шанчызе-влак орфографий мутерым вич гана вашталтеныт. Вич гана мемнан мутмастарна-влаклан шке возымыштым пужаш пернен, да тунар ганак нуно шочмо йылмым палыдымышке лектыныт».

Умбакыже С.Николаев тидын шотышто раш примерым ончыктен. «Шарнем, 1975 ийыште данле деч данле поэт Осмин Йыван шочмо Керебелякыштыже кудло ийым темымыжым пайремлыме годым землякше-влак ончылно шинчавӱд йӧре кычкырале:

- Адак мыйым грамотым палыдымышке луктыныт!.. Мый чодра, ӱдрамаш, ладра манын возенам, ынде чыла вере «ы»-м пуртен шындыман, тыге чыла поэзием пудырга!..

Туге, орфографийым ваштатыме дене эн чотшо поэт-влак орланат, лудшышт ончылно кугу намысыш пурат. Чавайным, Шабдарым да молымат реабилитироватлыме деч вара нуным кум гана пужен возышна. Ынде, шкеныштым кынел лудын кертыт гын, шуко серымыштым огытат умыло ыле докан».

Ончычсо поэт-влакын возымо ойыртемыштым пагалаш, шотыш налаш кӱлмӧ нерген йодыш Й.Осминым эреак тургыжландарен, таклан огыл тудо 1961 ийыште «Классик-влакын возымыштым пужкалыман огыл» статьям савыктен. Тушто ончыктен: реформатор ден редактор-влакын «тыршымыштлан» кӧра С.Чавайн стихым возымаште рифмым да ритмым эскерыдыме авторыш, икманаш, уда поэтыш савырнен.

Шонымаштем, шочмо йылмына ий гыч ийыш кавыскен толеш. Ынде ола деч торасе яллаштат йоча-влак шке коклаштышт рушла мутланат. Но писын лишемше азапым пуйто нигӧ огеш уж. Чын, южо еҥ ты йодышым печатьыште да тӱрлӧ погынымашлаште нӧлталаш тоштеш, но паша тидын деч умбакше огеш кай. Эн ончычак, школлаште марий йылмым тунемше-влакын шагалеммышт пеш тургыжландара. 2001-2002 тунемме ийыште Марий Элысе 226 школышто 24,4 тӱжем йоча марий йылмым шочмо йылме семын тунемын, тунамак 181 школышто 87,4 тӱжем икшыве марий йылмым кугыжаныш йылме семын тунемын. У курымышто марий йылмым шочмо йылме семын тунемше-влак писын шагалемыт. 2011-2012 тунемме ийыште 131 школышто 10 тӱжем икшыве тунемын, а 2015-2016 — 96 школышто 8,1 тӱжем йоча гына.

Шӱмым ишыктыше нине да моло цифрым  шке статьяштыже историй науко кандидат Никандр Попов ончыктен («Марий Эл» газет, 2016 ий 12 апрель). Адакат шоналташ амал: шочмо йылмын кӱлешлыкше нерген, тиде теме дек чылалан мелын савырнаш жап шумо нерген  йодышым печатьыште лингвист огыл, а этнолог нӧлталын. Лингвист-влакше, коеш, моло нерген огыл, лач правил-влакым вашталтылме да мутвундыш тӱрлӧ куштырам ешаркалыме нерген гына шонат.

Филологий науко кандидат С.Сибатрова шочмо кечыжлан кӧра пуымо интервьюштыжо тыге манын: «Чон коржеш: республикысе школлаште марий йылмым шочмо йылме семын тунемше-влак шагалем толыт… Амалжым официальный орган-влак эн ончычак марий ача-аван шке икшывыштлан шочмо йылмым туныкташ кумылышт уке манме дене кылдат. Тидлан ача-ава-влак марий йылмым тунемме деч утараш эсогыл йодмашымат возат, коеш» («Марий Эл», 2017 ий 7 февраль).

Мутат уке, рвезе калыкым шочмо йылме деч йӱкшыктараш полшышо амал икте гына огыл. Но тыште, ӱшанем, шанчызе-влакын «надырышт» изи огыл. Нуно йылмынам тугай «пучымышыш» савырен шынденыт – шонен ӧрат. Кӧн, мутлан, чукча олмеш чукчо, РМЭ олмеш МЭР, МИД ден МВД олмеш ЙПМ да ЭПМ, ООН олмеш УНО, вуз олмеш ктт (кӱшыл тунемме тӧнеж) манмыже шуэш? Тыгай примерже – мучашдыме! Теве кызыт телевидений дене «пӧрт виктем», «кумдык», «пӧртарвер» нерген ойлыштыт. Ида ӧр – домоуправлений, площадь, мебель  маннешт улмаш.

Марий пединститут деч вара пел курым годсек марла возымо дене кылдалтше пашаште лийынам. Туге гынат таче мый чын серен моштыдымо еҥ улам, вет ончыч кучылталтше чыла гаяк правилым вашталтыме, сандене, йоҥылышым ышташ огыл манын, эреак мутерыш ончалаш перна. Мылам, илалше да опытан еҥлан, тыге орланаш логалеш гын, школыш коштшо йоча нергенже мом ойлаш? Ача-ава-влак шанчистмытын тупела логикыштым да йылмыштына мо ышталтмым огыт умыло, сандене шке ньогаштым лугымо-каргыме шочмо йылме деч «утараш» тыршат.

С.Сибатрова кужу жап МарНИИ-ште йылме пӧлкам вуйлатен, кӱлдымаш «реформым» ыштылмашке шке вийжым ушен. Сандене тудлан (тыгак коллегыже-шамычлан) ӧршӧ чурийым ышташ да «Молан самырык тукым шочмо йылмым ок пагале?» манын ойлаш ялт келшен ок тол. У деч у правил ден мутым шонкедыл лукшо да чыла тидым мыланна тушкышо, шкеныштым калык деч ушанлан шотлышо еҥ-влаклан каласыме шуэш:

- Утопий куп гыч лектын, реальный тӱняшке, чын илышыш пӧртылза. Умылыза: орфографий мутерыш, «Мутвундынам пойдарена» книгашке чумырымо арва калыкын кутырымо йылмыш нигунамат ок пуро. Шочмо йылмыланна сайым, порым ышташ, тудын илышаш ӱмыржым шуяш шонена гын, эн ончычак 2011 ийысе орфографий мутерым кучылтма гыч содор кораҥдыман. Профессор Лидия Васикова 2012 ийыштак серен: «Жапым шуйкалыде, чын возаш туныктышо орфографий мутерым ямдылаш пижман. Орфографий – кугыжаныш паша».

Лач Л.П.Васикован чын корнышто шогымыжлан кӧра курыкмарий йылме мемнан денысе гай «реформо» деч утлен кодын.

Марла сераш

тӧчышӧ марий.

Йошкар-Ола.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: