"Сылнылык тӱня" рубрик, 2017 ий, Ага тылзын 19-ше кечыже

«Марий памаш» ансамбль кунам шочын?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Тиде статьям сераш «Ончыко» журналыште (2016 ийысе 12-шо номер) лудмо ик предложений таратыш. Но тудын нерген – изиш варарак.

MARIКеч-монат тӱҥалтышыже уло, маныт. Но тиде тӱҥалтышым южгунам тӱрлӧ жап гыч шотлаш лиеш. Мутлан, МарНИИЯЛИ-н илышыштыже кум тыгай дате уло: 1930 ий 4 августышто Марий облисполкомын президиумжо Йошкар-Олаште научно шымлыше институтым почаш пунчалын; Нижегородский крайисполком ты пунчалым 16 сентябрьыште пеҥгыдемден; 1 октябрьыште Ученый советын икымше заседанийже лийын, тыште МарНИИ-м почмо нерген увертарыме.

Поволжский технологический университетын (ПГТУ) шочмо жапшылан 1932 ийым шотлат. Такшым гын тудын историйже 1919 ий 5 февральыште тӱҥалын. Тунам Озаҥ университетын чодыра факультетышкыже (тудо вара посна вузыш савырнен) тунемаш пурышо 26 студентлан икымше лекций-влакым лудыныт. 1932 ий 5 июньышто лукмо пунчал почеш Озаҥысе лесотехнический институтым Йошкар-Олашке кусарыме. Тудо ийынак 1 сентябрьыште вузлан «Поволжский» лӱмым пуымо. 1934 ий 28 февральыште Маргостеатрыште ПЛТИ-н 15-ше идалыкше лӱмеш  пайрем касым эртарыме. Но вараже тиде вузын вуйлатышыже-влак шкештак институтын Озаҥыште эртыше историйжым летопись гыч луктын кудалтеныт, сандене кызытсе ПГТУ 1932 ийыште ышталтшылан шотлалтеш.

А МарГУ дене ялт мӧҥгешла лийын. Тушто икымше тунемме ий 1972 ий 1 сентябрьыште тӱҥалын, варарак, 25 ноябрьыште, Марий кундемыште университетым почмо лӱмеш Маргостеатрыште кугу пайрем лийын, тушко шуко ола гыч уна-влак толыныт. Но ынде МарГУ шке историйжым 1931 ий гыч шотла, молан манаш гын университетыш ушымо Марий пединститут лач тудо ийын шыжым шке омсажым почын.

Тыге лектеш: ик университет шке историйжым шкеак ала-молан кӱчыкемден, а весыже, мӧҥгешла, нылле ийлан кужемден шынден.

А кумдан палыме да чапым налше «Марий памаш» фольклор ансамбль кунам шочын?

1984 ийыште савыктыме «Фольклорный ансамбль «Марий памаш» фотоальбомышто (текстын авторжо З.М.Коновалова) тыге ойлалтеш:

«Он создан по инициативе партийных, советских органов Марийской АССР и Министерства культуры Марийской АССР в 1974 году… Первое выступление фольклорного коллектива состоялось в 1975 году в сельском доме культуры Сернурского района, оно положило начало счастливой концертной деятельности самодеятельных артистов».

Марий Элын энциклопедийыштыже лудына: «Самодеятельный фольклорно-этнографический ансамбль «Марий памаш» создан по инициативе композитора В.П.Данилова (худож.руководитель) и балетмейстера Н.П.Кузнецовой (Дружининой)».

Могай тиде энциклопедий? Кумдан палыме творческий коллективын историйжым пуйто возеныт, а кунам шочмыжымат (эсогыл ийжым) ончыктен огытыл.

Марий биографий энциклопедийыште ансамбльын ончычсо мурызыжо Раиса Петряева нерген статьяште каласыме: «Тудо 1973 ий гыч «Марий памашын» солисткыже лийын».

Вигак ужына, нигуштыжат рашлык ок сите: ансамбль ала 1973 ийыште, ала варарак чумыралтын. Тудым шочыктымо шотышто инициативым кӧ ончыктен — партийный ден совет орган-влак але посна композитор ден балетмейстер? Але весе: у коллектив икымше гана Шернур кундемыште выступатлен гын, саде клубын але культур пӧртын лӱмжӧ уке мо?

«Ончыко» журналын 2016 ийысе 12-шо номерыштыже В.Георгиеван (Кузнецован) композитор Виктор Данилов нерген «Усталыкым марий калыклан пӧлеклен» статьяже лектын. Тиде еҥын «Марий памаш» ансамбльым эн тӱҥалтыш жапыште вуйлатымыжым ушештарымек, автор каласен: «Икымше концертым «Марий памаш» ансамбль 1975 ий 25 июльышто ончыктен». Вигак йодыш лектеш: кушто ончыктен? Шернур велысе ик ялыште але вес вере? Музыковед тидын нерген каласыде коден.

…1975 ий июль кыдалне Марий АССР культур министерстве гыч мемнан дек, «Марий коммуна» газет  редакцийыш, увертарышт:

- Таче музыкальный училищын залыштыже Калык творчестве пӧрт (ДНТ) пелен чумырымо у ансамбльын икымше концертше лиеш. Тушко мийыде огыда код, шонена.

Мылам, редакцийын культур, искусство да литератур отделжым вуйлатышылан, тушко кайыманак ыле. Мийышым, ончышым да вара репортажым возышым. Сценыш ӱдыр-рвезе-влакын лекмышт деч ончыч мутым ДНТ директор Иван Казанцев (вес семын ойлаш гын, драматург Ялмарий Йыван) нале, у коллективым молан ыштыме да тудын ончылно могай задаче шогымо нерген каласен пуыш. Пален нална: ансамбльыш кызытеш 15 еҥ коштеш, нунын коклаште – ака-шӱжар Лидия ден Зинаида Григорьевамыт, Иван Алексеев, Игнатий Шабердин (шӱвырзӧ), Виктор Газетов, З.Леванова. Но программе але тичмашынжак ямде огыл, южо номерым «ягылтарен» шукташ кӱлеш. Икманаш, коллективын  художественный вуйлатыше,  композитор Виктор Данилов ден балетмейстер, Марий АССР-ын калык да РСФСР-ын заслуженный артисткыже Надежда Кузнецова-Дружининалан сомыл але ситышынак уло.

Программыште «Кудо» этнографий сценке, шинчаш погынышо ӱдыр-влакын веселитлымышт, Морко вел лудышмуро, Медведево велла тӱшкан мурен куштымаш, Арбор вел муро, У Торъял марийла мурен куштымаш, мыскара куштымаш да икмыняр моло номерат ыльыч. Но, чаманем,  мый газетлан серыме «У ансамбль шочеш» материалыштем концерт лачшым кунам, могай кечын лиймым каласен омыл. Туге гынат теве можо раш: 18 июльышто, кугарнян, отпуск деч ончыч пытартыш кече пашаш лектынам, а кок кече гыч, рушарнян,  ялыш, Башкирийыш, каенам. Тугеже ансамбльын икымше концертше 18 але 19 июльышто лийын. Ондакрак (мутлан, изарнян) ончыктат гын, мыйын уверем рушарнян лекше номерыш логалеш ыле. Но туш верештын огыл, а савыкталтын укем шеҥгеч, 22 июльышто, кушкыжмын.

Ик ий эртымеке, 1976 ий июль кыдалне, самырык коллективын вуйлатышыже Виктор Данилов дене вашлийым, талук жапыште могай пашам шуктымо нерген йодыштым. Композиторын мутшо гыч теве мо рашеме. Эртыше жапыште ансамбль палынак кушкын, пеҥгыдемын, радамжым шукемден да шке сын-кунжым рашемден шуктен. Кызыт тушко тӱрлӧ ийготан 23 еҥ коштеш. Артист-влак кокла гыч шукышт пашам ыштат але тунемыт, сандене концертым тӱҥ шотышто шуматкечын але рушарнян ончыктат. Талук мучко чылаже 25 выступлений лийын, утларакше – районлаште. Кызыт – каныш жап. Артист-влак сентябрьыште уэш погынат да пашаштым умбакыже шуят.

Мемнан аксакална уло, тиде — 70 ийым эртыше гармоньчо Григорий Васильевич Алексеев (Медведево район), мане В.Данилов. Тудын пелен шке чолгалыкыштым акак-шӱжарак Зинаида ден Лидия Григорьевамыт, Виктор Газетов, Иван ден Николай Алексеевмыт, Раисия Мушкина, Эдик Горинов да молат ончыктат.

Тунам ансамбльыш тыгак Марий пединститутышто тунемше эрвелмарий ӱдыр-влак — Елена Илимбаева ден Мария Шахмадеева, Виктор Васильев, Лидия Дмитриева  коштыныт. «Тулар ден тулаче» мыскара вокальный номерым ондакше Р.Мушкина ден В.Васильев ончыктеныт, вара Васильевым МарГУ-н студентше Евгений Каменщиков (кызыт – «Мурсескем» ансамбльын вуйлатышыже, Россий Федераций культурын заслуженный пашаеҥже) алмаштен. Шукышт шинчат докан: Марий Турек районын ӱдыржӧ Мушкина, марлан лекмекше, Петряева фамилийым налын. 1982 ийыште тудлан да шӱвырзӧ, ончычсо фронтовик Сергей Герасимовлан Марий АССР-ын Кугыжаныш премийжым пуымо.

Талукаш пашам иктешлыме шотан тиде мутланымаш нерген «Кугезе муро. Палыме лийза: фольклорно-этнографический ансамбль» возымем «Марий коммуна» газетеш 1976 ий 20 июльышто лектын. Пеленже — фотожурналист В.Аскоченскийын («Марийская правда» газет) ыштыме кок снимке.

1978 ий октябрьыште коллектив нерген эше ик гана возаш логале. Тидлан чапле амал ыле: тудо Голландийыште ончыкташ ямдылыме программыж дене музыкальный училищыш погынышо-влакым палымым ыштен. Капиталист элыш самодеятельный ансамбльым колташ – ой-ой могай кугу паша! Санденак концертын кажне номержым шымлен-эскерен ончышо-влак коклаште республикысе тӧра-влак деч посна РСФСР культур министерствын пӧлкажым вуйлатыше В.Соколов лийын. Тыршымаш арамыш лектын огыл: комиссий программым сайлан шотлен. Тунам ансамбльын лӱмжӧ уже лийын. Экзамен шотан ты концерт нерген репортаж тыге маналтын: «Марий памашын» сылне семже. Эрла Йошкар-Оласе ансамбль Нидерландыш кая».

Калыкнан искусство поянлыкшым тичмашынрак ончыкташ манын, йотэлыш «Марий памаш» дене пырля хормейстер Борис Шамшиев, Тамара Ягельдинан вуйлатыме кӱслезе ансамбль, баянист Станислав Элембаев, шуншӱшпык, шӱвыр да шиялтыш дене мастарын шоктышо артист Эчан Малинин миен коштыныт. Делегацийым культур министр Анатолий Зенкин вуйлатен. Икымше кугу гастрольын кузе сайын эртымыж нерген СМИ-влак йывыртен каласкаленыт.

Пытартышлан тыге каласаш лиеш: «Марий памаш» ансамбль икымше концертым И.С.Палантай лӱмеш музыкальный училищыште (кызыт тыште культур ден искусство колледжын академический музык факультетше верланен) 1975 ий 18 але 19 июльышто ончыктен. Тиде выступленийым коллективын шочмо жапшылан шотлен кертына докан.

Г.Зайниев. 

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: