"Кугарнягудо" рубрик, 2017 ий, Пеледыш тылзын 29-ше кечыже

«…Мыскара деч посна илаш ок лий!»

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

DSC00609 Изиж годым Майя (Майя Тимофеевна Романова, РСФСР-ын да МарийАССР-ын заслуженный артисткыже-авт.) акажын мурымыжо радио гыч йоҥген гын, шӱлалташ тоштде колыштын. Марла спектакль дене артист-влак ялыш толыныт гын, клубыш куржын. Семынже «Мыят садак артист лиям» шонен ончен.

  Радиодикторын йӱкшӧ келшен шинчын, шкежат тудынла оҥараш тӧчен. Южгунам, «Радиошто ышташ – эн сай!» шонен, шкенжым кумылаҥден.

  Илен-толын, тиде ӱдыр, тунем лектын, артистат лиеш, дикторат лиеш. Таче тудо – Марий Эл Республикын заслуженный артисткыже. Шомакем – У Торъял район Тошто Торъялын шочшыжо Августа Владимировна Романова нерген.

- Поро кече, Августа Владимировна. Мыскараче еҥ дене, отат пале, ала «тый», ала «те» манын мутланаш тӱҥалман. Икманаш, кузе кӱштеда, туге ыштена.

- Поро кече лийже газетым лудшо чыла еҥлан. Мый тыге шонем: мутланыме годым тӱкнен-шӱртнен кайышаш ынже лий, ӱлнат, утыжым кӱшнат кояш огыл, садлан кеч «те», кеч «тый», но шкаланем садикте «тый» манмыдаже лишылрак, потомушто шкемым «тӧр» еҥлан шотлем.

- Раз «тӧр» еҥ улыда, тугеже мутнам «те» дене шуена. «Ме Августан йӱкшым огына кол гын, у паша кечына тӱҥалмылат ок чуч», — тыгай ой-шомакым шуко еҥ деч колалтеш. Увер-влак деч вара эр еда поснак «С добрым утром!» передачыда кумылым нӧлталаш полша.

- «С добрым утром!» передаче шотышто, моктаныде, фактым гына каласем: шуко еҥ поро мутым, тау шомакым ойлаш йыҥгырта, троллейбусышто кудалшемлат, южышт, воктекем лишемын, тиде передаче нергенак кутырат. «С добрым утром!» передачын тӱҥ шонымашыжак тыгай: еҥ-влаклан кече мучкылан сай кумылым пӧлеклаш. Тыгай передачым ышташ эре шонен иленам, садлан чонем пыштен, уло кумылын ямдылалтам: муро, почеламут-влакым кычалам. Чонеш логалше мурым шарналтем але колам гын, ушешем пыштем: «Ага, шонем, эрла эрдене тиде муро гоч радиом колыштшем-шамычлан самырык жапыштым шарныктем». Йыҥгыртыше-влак кокла гыч ик ӱдырамашын йӱкшӧ эре пылышыштем: «Мый сокыр улам, сандене утларакшым радиом колыштам. Тендан передачыда, йӱкда илаш вийым пуа, кугу тӱняшке окнам почеш, шарнымаш сандалыкыш наҥгая» манын. Тыге аклен ойлымым колмек, шкемынат кумылем нӧлталтеш, тыршымем арам огыл, шоналтем; передачемым эше сайынрак ямдылымем шуэш.

- Рушла-марла уверым лудмыда годым йӱкым вашталтылмаш – тиде артист-влакын йӱкым кучылт моштымо секретышт але кыртмен тыршымын саскаже?

- Кузе-кузе? Лачымынрак йодын огыда керт мо?

- Кертам! Мутлан, марла увер-влакым марий йылмылан келшышын – пушкыдын, ныжылгын – лудыда. А рушлам руш еҥ семынак – пеҥгыде йӱк толкын дене. Кузе тыге кертыда, секретда могай, маннем.

- Марийын йылмыжак пушкыдо, ныжылге, сандене марла текстым лудаш уто вий-куат огеш кӱл. А рушла текстым лудаш кӧргӧ вий-куат кӱлеш – секретше лач тыште. Мутат уке, ондак, йӱкын лудын, тренировко манемытым ыштем. Вес секретше – содыки мый артист пашалан тунем лекше улам. Мемнан «сценическая речь» курсна ыле. Тудо мыланем кызытсе пашаштем кугун полша. Кеч-кунамат йӱкым текстын содержанийжылан келыштарен лудман. Содержанийыште тӱрлӧ нерген ойлалтын кертеш: саламлымаш, аварий, пожар, ала-кӧн ӱмыржӧ кӱрылтмӧ нергенат. Микрофон ончык шинчын, робот семын чыла ик йӱк дене лудаш ок лий. Текстысе кажне мутым шке шижмашет гоч колтен ойлыман, тунам гына каласыме шомакет колыштшо деке миен шуэш.

«С добрым утром!» передачыште але мыскарам лудмо годым мый шке гыч келшыше интонацийым пурташ але паузым ышташ тоштам. Шижам: тыге сӧралрак лектеш. Мутлан, увер-влак текстым налмек, ондак туддене пашам ыштен налам: карандаш дене кушто паузым ыштышашым, логический ударений-влакым палемдылам, икмыняр гана йӱкын лудын ончем. Йӱкын лудшыла, йоҥылышемым шижам. Эфирыш лекмек, тиде йоҥылышым колташ огыл манын шекланем.

Но тиддеч ончыч йӱкым пашалан ямдылен шуктыман. Шке малет гын, йӱкат вет мала, садлан, эр кынелын, йӱк верышкыже шичше манын, умшагӧргӧ чогашыллан упражненийым, массажым ыштем. Пашаверышкем толмек, студийыште окна ден омсам вошт почын, южым яндарештарем. Кызытсе чоҥымо материалын химий пушыжо логарлан осал, йӱдвошт погынышо пушым кожен лукманак. Пыртак сакыраҥдыме кофем подылам. Молан яра вӱдым огыл? Яра вӱд логар кӧргым торжаҥда, а сакыранрак – пушкыдемда, лывырта. Рушла текстым лудмо годым йылме чогашыллан вий шукырак логалеш, сандене, лудын чарнымек, умшагӧргӧ нойымо шижалтеш.

Эфирыш лекмаш – эн ответственный тат. Кузе ямдылалтмем ужшо еҥже «Мыланем лучо «бери больше, кидай дальше» паша лийже» манешат, савырнен ошкылеш ыле чай. Еҥын пашаже ӧрдыж гыч веле куштылгын коеш.

- «Чонемже, кумылемже… Шкетан лӱмеш театрешак кодыныт», манмыдам шарнем. Таче чондаже, кумылдаже ӱмыр мучкылан радио пелен пижын шинчыч, векат?

- Артистлан театр – тиде чер гаяк, шкеж пелен сымыстарен шындыше юзо вий. Коклан шоналтен колтемат, уло могырем ырен кая. «Театр» шомак вӱрыштемак, чоныштемак кодыныт.

- А тыштат, туштат ышташ гын?..

- Кок вере ыштен куржталаш шотлан ок тол: паша режим тидым ышташ ок пу. Пашам ыштынет гын, тышке-тушко куржталде, ик верыштак шот дене ыштыман – изина годымак авам тыге туныктен.

- ГИТИС-ыш тунемаш каяш экзамен-влакым сайын кучымекат,  Москошко колтыде, тендам шогалтен коденыт. Кузе тыге лийын?

- Мый, чемоданым поген, группо дене каяш ямдылалт шогалынам. Ончыкылык студент-влак театр ончылно чумыргенна. Мемнам ужатыше воктекна лишеме да тендан кокла гыч кум еҥ огеш кай, мане. Фамилий-влакым каласыш. Кумыт коклашке мыят логалынам. Ой, кӧргыштем тунам мо лийын кайыш – каласашат йӧсӧ. Вот тыге кумытын шоген кодна.

Шыжым ноябрь тылзыште Степан Кузьминых (Степан Иванович Кузьминых, РСФСР-ын да Марий АССР-ын калык артистше-авт.) Москошто тунемше-шамычлан марий костюмым да тулеч молым наҥгаяш погынен, пеленже каяш мыйымат ӱжӧ. Москош миен шумек, группынан художественный вуйлатышыже Хомский (Павел Осипович Хомский, РСФСР-ын калык артистше-авт.) «Мый тыйым йомдаренам. Тунемаш толде, тидын марте кушто лийынат?» йодеш мый дечем. Мый денем молан тыге ыштымыштын амалжым вара пален налынам. Кӱчыкын каласаш гын, посна еҥын Романовамыт фамилий деке чытен кертдымашыже, кӧранымашыже, т.м. т. п. Икманаш, эше ик Романова кушкын шогалме ваштареш шогымаш лийын.

Мый денем удам ышташ тӧчымыштлан мый талын веле тунемаш пижым. Йолташем-влакым поктен шуым. ГИТИС-ым йошкар диплом дене тунем лектын пӧртыльым. Дипломный спектакль гыч тӱҥалын, театрыште ыштымем мучко тунемме годым погымо мастарлыкем калыклан тӱрыс ончыкташ тыршенам.

Кӧраныше еҥын осалым ышташ шонымыжо мыйым шуарен, пеҥгыдемден веле. Туддеч вара мый пален шогенам: илышыште кеч-могай тӧрсырланат ямде лийман.

- 18 ий ондак мутланымына годым 37 ийым ош тӱняште илымыда нерген важмалдыкын шижтарышта. Туге гынат але шагал ыштыме, ончылно ыштышаш шу-уко манында ыле. Саде шу-уко ыштышашдам ыштен шуктышда вет? Кажне кечын радиэфирыште гына кунаре кутырымо! Тунаре эсогыл «Шым гана висе…» мыскара касыштыда мыскараче-влак огыт лодыманде.

- Кузе огыт лодыманде?! Огыда пале, ужат, мемнан мыскарачына-влак кутыраш эше кузе кертыт! Чынак, ик могырым,  паша шуко ышталтын, но ыштышаш ончылно эше ятыр. А радиошто ыштыме паша – тиде мыйын кинде шултышем.

- Мыскараче еҥын илышыжат мыскара сынан дыр. Але мӧҥгешла?

- Мый мыскара деч посна иленжат ом керт. Мыскарам ыштылашат, эфир гоч каласкалашат йӧратем, илышыште мый шкежат мыскараче улам. «Шым гана висе…» телепроектлан кӧра еҥ-влак дек эше утларак лишемынам. Мыйым ужытат, мыскара кумыланракше саламлалтме олмеш «Шым гана висе!» кычкыралыт. Мыят вашешла «Низаштат ом пӱч!» вашештен воштылам. Мыскара дене мӱшкыр огеш тем, маныт гынат, мыскара деч посна илаш ок лий!

- Те телефонышко, йӱкым вашталтен, вес еҥ лийын кутыраш йӧратеда. А шкендан дене тыгай мыскарам ыштен огытыл?

- Тӧчылыныт! Но мый кӧжым вашке гына «шотлен» луктам. Еҥын йӱксавышыже, йӱкпералтышыже пылышешем сайын пышталт кодыт. Тиде йӱкпералтыш гоч, колыштшемла, мыскарам ышташ шонышын чурийже ушыштем сӱретлалташ тӱҥалеш.

- Олаштына мыскараче-влакын театрышт лиеш гын, пашам ышташ тушкат куржыда ыле чай. Але радиоэфирдам коден каяш чаманеда ыле?

- Манмыла, театрже лиеш гын, театрлык кӱкшытан мыскараже-влак лийыт гын, мыскара дене пашам ыштен кертше режиссержо лиеш гын, шоналтемат ыле. …Но кызыт огыл. Ятыр ий ондак гын, тыге лийынат кертеш ыле.

Радиоэфирым коден каяш чаманыме шотышто теве мом каласем.  Эр передачыш кынел каяш йӧсыракак ыле. Ик жап передаче-влакым 6 шагатат 10 минутлан тӱҥалынна. Эше тиддеч ондак миен шуман, ямдылалтман. «Каем тиде паша гыч. Моло-влак семын, омым темен, ласкан илаш тӱҥалам» шоненам. Кажне эрдене тыге, поснак йӱштӧ телым йӧсын чучын. Икана тыге шонкалышемла, ушышкем ялысе доярке-влакын илышышт толын пурыш. Нуно вет фермыш ушкал лӱшташ кум шагат эрденак лектын ошкылыт. Мыланем туге намысын чучо. Молан мый омылан вуйым пуэн кийышаш улам? Весе кертеш гын, мый омо деч шӧрлен кынелын ом керт мо, шоналтышымат, шкемым кидыш пӱтырал нальым. Радиопӧрт гыч пашам коден кайыме нерген шонымаш ушем гыч тӱвыт кораҥе.

- ГИТИС гыч тунем пӧртылмек, театр сценылаште кужунак ышда артистлане, Радиопӧртыш куснышда. Диктор але радиоэфирым вӱдышӧ лияшат, очыни, йочада годымак сымыстаралтында?

- Сымыстаралтмашыже, чынак, йоча жапыштак лийын. Кудывечысе шонданышкына пурен шинчамат, газетым налам, тушто возымым радиошто йоҥгалтарымыла кугу йӱкын лудаш тӱҥалам. Икана оҥа рож гыч ужам – ачам ошкеда. Пеш колыштеш. Радио гыч шоктымыла чучын дыр.

- Могай ий гычак радиоэфир дене таҥ лийында? Очыни, школ деч вара вик?

- Чынак, шукертак таҥ лийынам. Школым тунем пытарымек, колам, вес ийын театральный студийыш тунемаш колтымо нерген ойлат. Ик идалыкым вучымыла, Шкетан лӱмеш театрын тунамсе тӱҥ режиссержо Сарра Степановна Кириллова мыйым театрышке полышкалыше составышке модаш нале. Яра жапем шукырак лийын, векат. Радиопӧртыш ошкылынам. «Мый тендан дене пашам ыштынем» маньым. Йӱкемым тергышт, уэш-пачаш колышт ончышт. «Пионер йӱк» ден «Рвезылык» передаче-влакым йӱкаҥдаш ӱшанен пуышт. Тиде 1979 ийыште лийын. ГИТИС гыч тунем пӧртылмек, театрыште ыштыме кокла гыч «Поро касым» вӱдаш коштынам. Геннадий Копцев ден коктын лудынна. А эрелан радиошко пашам ышташ 2002 ийыште толынам. Тыге йоча годым шонымемын вес йыжыҥжат шукталте.

- Мыскараче Августа яра жапшым кузе эртара: книгам лудеш, театрлашке коштеш, йолташ-влак дене вашлиеш?..

- Ондак Августан яра жапше уло мо манын йодса. Мый театрыш кошташ моткоч йӧратем, поснак фестивальла годым. Но йӧратымаш йӧратымашыжым уждеак мучашлалтеш. Кастене театрыште спектакль тӱҥалме жап ден радиопередаче иктура логалыт. Пашам кудалтен, спектакль ончаш от курж вет. Кеҥежым яра жапем садпакчаштына эрта. Книгам лудаш, пӱртӱсыштӧ лияш йӧратем. Кавам, пыл-влакым, нунын тӱрлӧ сынан коймыштым але вӱдышкӧ, йырым-йырысе пеледышлашке чарныде ончымем шуэш. Но тыгодымак шужен кылмен шинчыше тулык, луктын кудалтыме пий ден пырыс-влакым ужамат, шӱмем пунчешталтеш, кертмем семын кажне гана пукшаш толашем. Поян еҥ лиям гын, тулык пырыс ден пий-влакым ончаш посна пӧртым, кызыт тыгайым приют маныт, ыштен шогалтем ыле. Кочкышыштлан, нуным ончышышт-влакланат тӱлаш ситыше оксам лиеш гын. Но тугай поянже омыл шол.

Йолташ шуко огеш лий. Но улшышт дене коклаштына – пеҥгыде келшымаш.

- Школышто тунеммыда годым парт коклаш пеленда шындыме рвезым «тидымат ушен-кудалтен от мошто мо?» манын лочкен налын кертында. Кызыт, тудым ужын, вожылмашын ок чуч?

- Чаманен каласем: тунамсе рвезе колен манын колынам. Кугу лиймекына, ужын-мутланен шуктен омыл. Школым тунем лекмек, классна дене ик ганат вашлийын огынал. Тений вашлияш шонымаш уло.

- Уныкада-влакат улыт, «ковай» ӱмбалан «ковай» шомакым пачашлат докан.

- Мо-о?! Могай уныка? Ну, могай уныка?! Мыйын але дискотекыш веле куржмем шуэш! Эргымжат але гына качымарий радамыш шогалын. Марием ош тӱня дене чеверласыме годсек эргым ончен-куштымаш – чыла шке ӱмбалнем лийын. Кызыт, кушкын шогалмекше, порысем деч изиш ярсымемла чучеш. Ынде шкаланем илымем шуэш, сандене мыйым кувавайым ышташ ит вашке, маньым эргымлан.

- Шочмо Тошто Торъял ялышкыда чӱчкыдын коштыда? Тушто чапле ял тоштер уло маныт, чынак мо?

- Шочмо ялыштем пешак шуэн лиедем. Авам илыме годым  чӱчкыдынак кудалыштме. Вер-шӧрна мемнан пеш мотор, тушко мийымек, ойырлымо огеш шу. Чапле тоштер чынак уло. Мийыза, ончалза!

  — Радиоэфирыш эр толаш кӱлеш. Кызыт пырыс ден пий деч молыштын чылаштын машинашт уло. Пашашке теат шкендан машина  дене кудалыштыда, очыни.

- Пырыс ден пийын гына огыл, мыйынат машинам уке. Машина – уто вуй корштыш – молан кӱлеш? Идалыкын волгыдо жапыштыже йолын кошташ йӧратем, а тыгеже троллейбус дене кудалыштам. Мыланем машинам яра пуат гынат, ом нал!

- Идалыкын могай жапше эн чот чонда пелен?

- Идалыкын чыла жапше чонем пелен. Мыланем пӱртӱсын уда жапше уке! Южо еҥ йӱштӧ але йӱран игечым ом йӧрате ышталеш. Йӱран гын, зонтик дене лекса, йӱштӧ гын, шокшын чийыза, манам. Мемнан кундемысе пӱртӱсшат, игечыжат нигунам шерым огыт теме: телым шошо, шошым кеҥеж, кеҥежым шыже алмашта – тыге нимучашдымын.

Августа Владимировна паша шуко ышталтын да ончылно ыштышаш эше ятыр манын ойлыш. Шонымыдам шукташ вий-куатда, ӱмырда ситышт. Лишемше чапле лӱмгечыда дене уло кумылын саламлен, радиом колыштшо-влакым яндар йӱкда дене эше кужу-кужу жап куандараш тыланена.

А мыскара тул чоныштыда нигунамат ынже йӧрӧ, тудо эреак чолган йӱлыжӧ!

Мария ИЛИБАЕВА.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: