"Сылнылык тӱня" рубрик, 2017 ий, Пеледыш тылзын 2-шо кечыже

Чапем – ешемын, калыкемын лӱмнерже

Статьян авторжо Анастасия Эманова

Туркменистан мотор, чоткыдо ковёрым ыштыше эл семын шукылан палыме. Ковёр адакшым тушто национальный символлан шотлалтеш. 28 майыште элыште тукмен ковёр кечым палемденыт.

Ковроткачество деч посна Туркменистаным историйже, культуржо, шкешотан йӱлаже чапландарат. Марий Элыште тунемше туркмен ӱдыр Рамзия Эседова элже дене палдара.

рамзияТудо Туркменабад олаште шочын-кушкын. Школышто  тунеммыж годым тӱрлӧ спорт таҥасымашлаште участвоватлен, тыгак кондитер кружокыш коштын. Шере кочкышым ыштен моштышо мастер сертификатшат уло. Школ деч вара шочмо оласе 18-ше №-ан лицейыште бухгалтерий да компьютер технологий шотышто образованийым налын. Тыгодым ӱдырамаш тувырым ургаш шке гыч тунемын. «Изинек йотэлыште тунемаш шоненам. Пӱрымаш мыйым Йошкар-Олаш конден. Кызыт ПГТУ-н кокымшо курсын студенткыже улам. Управлений да право факультетыште кугыжаныш муниципальный управлений специальностьлан тунемам. Университетын культур илышыштыже участвоватлем. Мастарлыкем, калыкемын шкешотан улмыжым кажне ийын «Келшымаш кӱвар» фестивальыште ончыктем», - манеш Рамзия.

Унам вашлияш йӧратыше эл

«Туркмен калык унам вашлияш, тудым ончаш йӧрата. Ме уна дене «Хош гелдиниз» манын саламлалтына да тудлан куанымынам ончыктена. Кӱварыш эн чапле шартышым шарена да тушко тӱрлӧ кочкышым шындедылына. Шартышым тошкалаш язык. Эрвелыште уна – Аллах деч манын ойлат. Садлан тудым сайын вашлийман. Элнан эн кугу ужашыжым Куракумы пустынь авалта. Ожно тушто илен лекташ манын, ваш келшен илаш да пагалаш, унам сайын ончаш кӱлын. Кызытат ты йӱла аралалтын. Унам эн ончыч кинде-шинчал дене сийлат. Тидыже туркмен калыклан святойлан шотлалтеш. Садлан киндым йоҥылыш камвозыкташ, а шинчалым велаш але тошкалаш гын, ойгылан манын ӱшанена», - ойла ӱдыр.

 Шӧртньӧ да ший огыт тоштем…

туркмен ковер кече«Эрвел эллаште кугыеҥ-влакым моткоч пагалат. Нунын дене ӱчашаш, нунын ӱмбак сырен ончаш, мокталтымым нунын деч вучаш огеш йӧрӧ. Мутыштым, кӱштымыштым колыштман да шуктен шогыман. Мемнан калыкмутышто ойлалтеш: «Шӧртньӧ да ший огыт тоштем, ача да авалан ак уке».  Ача – ешыште вуй. Тудо икшыве йоҥылыш ыштен гын, вурсенат кертеш, но тыгодым тудым аралышаш. Йоча-влак ача-аваштым пагалаш да йӧратышаш улыт. Кугыеҥ онлчыно йӱкым кугемдат гын, уло родо-тукымжо нуным шылтален ойлаш тӱҥалеш.

Туркмен — чыным йӧратыше калык. Ме мутланна оза улына, мутым пуэнна гын, тудым эре шуктена. Чап мут мыланна тыглай шомак огыл. Туркмен-влак мыйын чапем – ешемын, тукымемын, калыкемын лӱмнерже манын чӱчкыдын ойлат. Шуко мутланымым, сайын шоналтыде ыштымым огыт йӧрате. Калыкем поро кумылан. Туркмен-влак пошкудыштым моткоч пагалат. Тидын дене кылдалтше ятыр калыкмутна уло: мутлан, «Пӧртым чоҥымо деч ончыч кӧ тыйын пошкудет, пален нал», «Пиалан еш воктене иле, тунам шкежат пиалан лият» да молат», — мут мундыражым ронча Рамзия.

 Вургем осал деч арала

«Туркмен сӱан йӱлаште шовыч кугу рольым модеш. «Гелин той» («сӱан») годым ӱдырын илыме селаж гыч ӱдырамаш-влак йокмам, шере кочкышым шовычыш кылден конденыт. Марлан кайышашлык ӱдырын машинажымат тӱрлӧ тӱсан шовыч дене сӧрастарат. Сӱаныште уна-влаклан изи куэм ластыкым, «шапырдык» шовычым пӧлеклат. Шовыч осал вий деч арала манын ӱшанена. Садлан ешыште пиал озаланыже манын, качын суртышкыжо шовычым, куэм ластыкым, кошма ковёрым, паласым  пӧлек шотеш кондат.

Сӱан тувырым качын пӧлеклыме куэм гыч ӱдырын пӧртыштыжӧ ургат. Ты пашам ышташ селаште эн пагалыме шуко шочшан ӱдырамашлан да ӱдырын йолташыже-влаклан ӱшанат. Туркмен ӱдырын сӱан тувыржо шуко тӱр да сӧрастарыме ӱзгар дене ойыртемалтеш. Коштмо годым тувырыш ургымо подвеске-влак йоҥгалтыт. Тидыже осал шӱлышым поктен колта маныт.  туркмен тувыр

Туркмен вургем гоч шуко пален налаш лиеш. Подростко ӱдыр шемалге тӱсан, пеледыш-влакым тӱрлеман традиционный халатым чийышаш. Кокла ийготан годым ӱдырамаш-влак нарынче тӱсан халатым чият. Шыжын тӱсшӧ «лывыжгымым» огыл, а кече вуй тураште улмым ончыкта. Ты халатым тӱрлеман тумо лышташ-влак – вий да кужу ӱмыр символ – сӧрастарат.

«Мухаммед ийготым» (63 ияш деч вара) эртыше ӱдырамаш-влак ош халатым чиен коштыт. Тыгай вургемыште пустыньысе кушкыл-влакым ончыктышо узорым тӱрлымӧ.

Ӱдырамаш тувырышто кушкыл символике таклан огыл ончыкталтеш. Ӱдырамаш саскам пуышо мланде гаяк илышым шочыкта.

А пӧръеҥ-влакын вургемыштышт янлык да кайык-влакын образыштым тӱрлымӧ. Мутлан, «чоҥештыше турня» символ кайык гай эрыкан, виян улмым ончыкта», — палдарыш Р.Эседова.

Ковёр – элын тӱҥ поянлыкше

«Ковёр – калыкын символжо. Кусныл коштшо туркменлан ковёр тӱҥ «мебельлан» шотлалтеш. Тудым кӱварыш шарат, юртым петырат, вакшыш семынат кучылтыт. Ковёрым тукым гыч тукымыш куаш тунемыт. Тиде искусство пеш неле да шуко жапым йодшо. Шкенжым пагалыше кажне ӱдыр ковёрым куэн моштышаш. Туркменистаныште ковёр священныйлан шотлалтеш, эсогыл элнан флагыштыже ковёр мотив-влакым ужаш лиеш», — ойла ӱдыр.

Йомак ола – Йошкар-Ола

«Мотор элем деч тораште йокрокланем. Туге гынат кок ийыште Марий Эл чонемлан лишыл лийын. Тыште мылам чылажат келша. Йошкар-Ола йомакысе изи княжестве гай коеш. Юл кундемысе моло ола дене таҥастарымаште тудо моторлыкшо дене ойыртемалтеш. Тыште чон кана. Олам йолын коштын савырнаш лиеш. Йырым-йыр пушеҥге, вондер кушкыт. Уремлаште шовычым пидше кова-влак тӱрлӧ емыж-саскам ужален шогат. Теле тыште кужула чучеш. Еҥ-влак поро кумылан улыт. Иктаж-мом йодат гын, вашештат, каҥаш дене полшат. Мый йӧратем Йошкар-Олам, тысе ласкалыкым», – каласыш туркмен ӱдыр.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: