"Рубрик деч посна", 2017 ий, Пеледыш тылзын 13-шо кечыже

Шӱмбел Россий ушен мемнам

Статьян авторжо редактор

Кумда Российыштына курым дене тӱрлӧ калык келшен ила. Тидлан шуко ышталтын да ышталтеш. Пошкырт, Татарстан кундемлаште лийме годым тиде эше ик гана пеҥгыдемдалте.
Пеледыш тылзын тӱҥалтыш кечылаштыже Пошкырт кундем марий тӱвыран рӱдӧ верышкыже савырнен ыле манаш лиеш. Башкортостан правительствын посна пунчалже дене келшышын, тиде республикыште икымше Марий погынлан 100 ий теммылан пӧлеклалтше пайрем кече-влак эртеныт.
Пошкырт мландыште Марий тӱвыра кечылам 31 майыште Нефтекамскыште «Марий Эл» кугыжаныш ансамбльын кугу концертше дене почыныт. Эрлашынже Пӱрӧ (Бирск) оласе краеведений тоштерыште Йошкар-Ола гыч Т.Евсеев лӱмеш тоштерын пашаеҥже-влакын чумырымо ончер шке пашажым тӱҥалын. Нуно марий-влакын Юл гыч Урал марте эртыме корнышт дене палдареныт.
1 июньышто марий-шамыч Пӱрӧ олаш чумыргеныт. 100 ий ончычсылак ик шонымаш дене: марий илышнам вияҥдыме шотышто каҥашаш. Башкир кугыжаныш университетын Бирскысе филиалыштыже «Марий калыкын этнокультурный ойыртемжым ыштымаште тӱвыран да образованийын полшымышт: историй могырым ончалмаште» регион-влак кокласе научно-практический конференций почылтын. Икымше погын эртыме полатыштак.
Шанче форумышто Пошкырт вел гыч 132, Марий Эл гыч 103, тыгак Пермь да моло кундем гыч делегат-влак лийыныт. Пайремым почмо годым Марий Эл правительстве председательын икымше алмаштышыже, тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министр М.Васютин, Башкортостан Республик вуйлатышын администраций вуйлатышыжын алмаштышыже М.Михайлов, Кугыжаныш Думышто Башкортостан Республик деч депутат З.Рахматуллина, марий Оньыжа Э.Александров да молат пайрем погынымашын шерге улмыжым, шке калык верч тыршыме пашан акшым, тӱрлӧ калык илыман кундемлаште икте-весе кокласе келшымаш кылын кӱлешлыкшым палемден коденыт.
- 1917-1918 ийлам Российысе калык-влакын вияҥаш у корным кычалме, тунамсе да ончыкылык тукымлан пиалан ончыкылыкым муаш полшымо пагыт семын ончыман. Икымше погын кужун вучымо лийын, тачысе волгыдо, пиалан илышыш кондышо маяк семынак тудо мыланна шерге, — палемден М.Васютин.
Конференцийым почмо годым Икымше марий погынын кузе эртымыжым, шочмо калыкнан илышыжым таче кече марте вияҥдаш полшымыжым шымлызе-влак историй документ негызеш пеҥгыдемден ончыктеныт. Марий кугыжаныш университетысе Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтын директоржо, историй науко кандидат Р.Чузаев «Шоктешӱдыр – шым шӱдыр, йыл-йыл койын волгалтеш» лӱман докладыштыже Башкортостан кундемым тиде мланде, эҥер, ола лӱм марий калык историйыште шӧртньӧ буква дене возалтыныт манын таҥастарен каласен. Тидын дене келшыде огеш лий: марий калыкын тӱшкан погынен каҥашаш йӧнжӧ курым ончыч лач тушто тӱҥалтышым налын.
Варажым РАН-ын Уфасе научный рӱдержын этнологий шымлымаш институтшын тӱҥ научный сотрудникше, историй науко доктор Р.Садиков, МарНИИЯЛИ-н этнологий пӧлкажын кугурак шанче пашаеҥже, историй науко кандидат Н.Попов икымше погынышто лийше мер пашаеҥ-влакын паша надырыштым радамленыт. Нине кечылаште кумдан чапланыше шуко еҥын лӱмжӧ порын шарналтын. Ала чонышт дене нунат тиде жапыште пырляк лийыныт? Кеч-мо гынат, пленарный заседаний годым зал мучко чоҥештыл коштшо пӧрткайык тыге шонаш таратыш.
Погынымаште лийше-влак марий художник да историк Георгий Калитовын «Блеск черемисской стрелы» книгаж дене палыме лийыныт. В.М.Васильев лӱмеш МарНИИЯЛИ ты конференций вашеш «На пути национального самоопределения: к 100-летию первого съезда народа мари» книгам савыктен луктын.
Пленарный заседаний деч вара кум секцийыште посна теме дене каҥашымаш лийын. Икымше секцийыште историй да XIX-XXI курым кокласе марий мер толкын дене кылдалтше йодышым тарватыме. Кокымшо секцийыште шымлызе, студент, туныктышо-влак марий йылмына шотышто мутланеныт. Шочмо калыкнан тӱвыражым вияҥдымаште, йӱлам арален кодымаште тачысе кечын мо ышталтме, тидлан ожно тӱҥалтышыже могай лийме нерген кумшо секцийыште мутланыме.
Конференцийым иктешлыме годым секций вуйлатыше-влак пашам кӱлеш кӱкшытыштӧ эртарымым палемденыт. Темлымаш-влак шуко лийыныт, эн кӱлешанжым резолюцийыш пуртымо. Ончыкыжым темлымаш-влак илышыш шыҥдаралтыт манын ӱшанена. Вет погынымашым лӱмжылан гына огыл, а лектышан лийже манын, илышнам саемдаш шонен эртарыме.
Пайрем кече Пӱрӧ оласе тӱвыра пӧртыштӧ Марий Эл гыч мийыше искусство мастар, лӱмлӧ артист-влакын кугу концертышт дене пытен.
Кокымшо кечын марий шӱлыш Пошкырт кундемысе Калтаса селаште озаланен. Тыште «Ший кандыра» фестиваль лийын. Пошкырт кундем да Марий Эл гыч мийыше фольклор ансамбль-влак, шке мастарлыкыштым ончыктен, икте-весе коклаштышт таҥасеныт. Сеҥыше-влакым жюри ойырен. «Ший кандыра» фестиваль икымше гана 2011 ийыште эртен, эрвелмарий кандырам пунен куштымо ойыртемым ончыктен, утыр-утыр вияҥеш.
Пошкырт кундемыште Марий тӱвыра пайрем тидын дене пытен огыл. Марий Эл гыч мийыше уна-влак Калтаса, Мишкан, Краснокам, Дӧртыльӧ районлаште верысе калык дене вашлийыныт, фольклор коллектив-влак концертым ончыктеныт. Эрвелмарий родына-влакын куанен вашлиймыштым мылам Марий Турек район гыч «Савак кундем» ансамбль дене пырля Дӧртыльӧ районын Миядык ялыштыже шижаш логале. Тыште тора унам кинде-шинчал дене вашлийыныт. Ял покшелне тӱшкан погынен, пайремым ышташ, йоча-влаклан модаш посна верым келыштареныт. Кумылан лийыч верысе тӱвыра пӧртыштӧ «Савак кундемын» мастарлыкым ончыктымышт деч вара. Тидыже кажне муро але куштымаш деч вара совым рӱж пералтымышт дене пеҥгыдемдалте. «Дӧртыльӧ районышто илыше ныл тӱжем наре марийын чон шокшыжым шижса да тыгай кумылым шочмо кундемышкыда наҥгайыза», — маньыч вашлийше-влак. Нунын коклаште верысе калык дене пырля Дӧртыльӧ район администраций вуйлатышын социальный йодыш шотышто алмаштышыже Р.Хасанов, тӱвыра управленийын вуйлатышыже Р.Ямалтдинов, Миядык сельсовет вуйлатыше А.Камильянов да молат лийыныт. Вашлиймаш кандырам пунен куштымаш дене мучашлалте.

* * *
Пошкырт кундемыште гына огыл, Татарстан Республикыште илыше марий-влакланат июнь тӱҥалтыш поснак кугу пайрем шӱлышан ыле. 3 июньышто Менделеевск районысо Элнет ялыште Семык пайрем республик кӱкшытыштӧ эртен. Шошо агам сайын иктешлен, кеҥежым вашлийме пайремыш Татарстанын шуко районжо гыч, Удмуртий ден Марий Эл, Киров область гыч фольклор коллектив-влак чумыргеныт.
Ужар шудо дене леведалтше кумда аланым тиде кечын марий тӱран тувыр-шовырым чийыше сылне ӱдыр-каче, йоча ден кугыеҥ-шамыч пеледышым ушештарен сылнештеныт. А гармонь-тӱмыр йӱк торашке йоҥгалтын, калыкын куан дене илымыжым пеҥгыдемден. Могай сылне, могай куанле! «Теве кузе илен мошташ кӱлеш уло тӱнясе калыклан! — манын кычкыралмак шуэш. — Нимыняр сарланыде, икте-весылан кӧраныде, тӱрлӧ калык-влакын ойыртемыштым аклен, йӱлаштым арален кодаш полшен!»
- Татарстан кундемыште ме лач тыге келшен илена, — каласыш Семык дене саламлымыж годым Менделеевск район администрацийым вуйлатыше В.Чершинцев. — Сандене кеч татарын, кеч удмуртын, кеч марийын пайремышт лийже, национальный огыл, а шкенан пайремланак шотлен, пырля палемдена.
Саламлыше-влак коклаште тыгак Татарстан Госсовет вуйлатышын алмаштышыже Ю.Камалтынов, Марий Эл гыч тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Г.Ширяева, Оньыжа Э.Александров да молат лийыныт.
Пайремым эртараш Татарстан кундемысе марий-влакын национально-культурный автономийыштым вуйлатыше О.Третьяков кугу вийым пуэн. Олег Александрович тиде кечылаште 60 ияш лӱмгечыжым палемден. Сандене Семыкым кугу кӱкшытыштӧ эртарен кертме дене шканжат да марий калыкланат кугу пӧлекым ыштен манын аклаш гына кодеш. Семыкым Элнетыште республик кӱкшытыштӧ 1991 ийыште угыч эртараш тӱҥалме, пайрем аланыште тидым ушештарыше Шарнымаш кӱ уло.
Пайрем жапыштак «Чевер марий ӱдыр» да «Марий патыр» конкурс-влак эртеныт, концерт программе кечыгут шуйнен, кастене ялысе клубышто марий артист-влакын выступатлымышт дене иктешлалтын.
Эдуард Иманаев.
Д.Речкинын фотожо.
DEN_9905

DEN_9861

DEN_9734

DEN_9705

DEN_9664

DEN_9661

DEN_9660

DEN_9634

DEN_9573

DEN_9569

DEN_0486 1

DEN_0352

DEN_0310

DEN_0278

DEN_0191

DEN_0129

DEN_0089 1

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: