"Икымше марий калык погынлан - 100 ий" рубрик, 2017 ий, Сӱрем тылзын 20-шо кечыже

Каласе, делегат, тый кӧ тугай улат?

Статьян авторжо Ирина Ямбаршева

Марий калыкын икымше погынжо почылтмылан тений 28 (тошто стиль дене – 15) июльышто 100 ий темеш. Тушко делегат семын 178 еҥ толын улмаш. Нунын кокла гыч шукыж деч кызыт лач тыге — «Тый кӧ улат?» манын — йодаш кӱлеш ыле.

Молан манаш гын нине еҥ нерген таче мартеат пеш шагал палена але ялт нимом огына шинче. Тидын амалжым тыге умылтараш лиеш, очыни. Социализм жапыште чумыр марий калык толкыным йӧрдымӧ, буржуазный национализм сынан пашалан, а шке калык верч шогышо, тудым  волгыдыш  лукташ тыршыше, погынлаште лийше еҥ-влакым совет властьын тушманжылан шотленыт. Большевик идеологий икымше съездын делегатше-влакын Жаплан ыштыме правительстве ден эсер партий могырыш шогалмыштым чытен кертын огыл. Коммунист-влак тыге шоненыт да туныктеныт: нунын вуйлатымышт деч посна шуктымо ик пашат (мероприятият) шемер калыклан ны пайдале, ны кӱлешан лийын кертын огыл да лийын ок керт. Сандене совет пагытыште савыктыме книга ден статьялаште калыкнан чолга шочшыжо-влак нерген мут лектын гын, нуным вурсен гына сереныт. Тунам чыным пален налаш да калык дек лукташ шонышо еҥ-влак лийыныт гынат, нунылан умшам почаш йӧным пуэн огытыл.

Чыла тидлан кӧра ме калыкнан Павел Глезденёв, Леонид Мендияров, Иван Коведяев (спискым умбакыжат шуяш лиеш) гай талешке шочшыжо-влакым да нунын суапле пашаштым кужу жап пален огынал. Эсогыл перестройко жапыште, 1987 ийыште, «История Марийской АССР» книган кокымшо томыштыжо икымше марий погыным утларакше вурсен возымо. Теве тушеч икмыняр ойсавыртыш: «Основные решения съезда по важнейшим политическим вопросам оказались весьма противоречивыми, а многие их пункты – реакционными… Буржуазно-националистическая печать лежит на решениях съезда по ряду вопросов просвещения, культуры. Действия буржуазных националистов на съезде были направлены на то, чтобы не допустить развертывания революционного движения в местах проживания мари и упрочить позиции национальной буржуазии. Наиболее активно в этом направлении выступали С.Г.Гаврилов, И.Н.Коведяев и другие… После первого Всероссийского съезда мари, с выходом газеты «Ӱжара» антинародные действия марийских буржуазных националистов активизировались».

Икманаш, шинчана пеш вараш кодын почылташ тӱҥалын.

Валерий Мочаевын ямдылыме «Марийская биографическая энциклопедия» книгашке (2007) нунын кокла гыч 14 еҥ (М.Алексеев, В.Васильев, И.Коведяев, Л.Мендияров, С.Сайпетенова, Г.Яковлев, И.Беляев, С.Гаврилов-Эпин, Г.Голубкин, В.Иванов-Ипатов,  П.Глезденёв, Г.Леонтьев, А.Юзыкайн  да  В.Якманов) нерген  справкым пуртымо. Марий калыкын икымше съездшын курымаш юбилейже вашеш МарНИИЯЛИ-н  шукерте огыл  лукмо «На пути национального самоопределения» книган «Делегаты (биографические очерки)» ужашыштыже нунын кокла гыч лу еҥ (И.Беляев, В.Васильев, П.Глезденёв, Г.Голубкин, В.Иванов, И.Коведяев, Г.Леонтьев, Л.Мендияров, С.Гаврилов-Эпин, В.Якманов), тыгак В.Делянов, О.Есуткин (Евсюткин), И.Крылов, Н.Миткин, С.Стрелков нерген ойлалтеш. Книгаште пеш чын возымо: делегат-влак кокла гыч шукышт нерген таче мартеат фамилий деч молыжым огына пале.

Нине кок спискым шымленрак ончалме годым вик коеш: ятырынже репрессийыш логалыныт, а южо еҥым (Глезденёвым, Беляевым, Иванов-Ипатовым) колымаш «утарен коден». В.М.Васильев саде туткар пагыт годым Йошкар-Ола гыч шылын каен, ӧрдыжтӧ илен коштын.

Кызыт, икымше погынлан  шӱдӧ ий темме пагытыште, икмыняр делегат нерген каласен кодымо шуэш.

Эн ондак – президиум член-влак нерген. Пале, съездын председательжылан 144-ше запасной полкын салтакше И.Коведяев, тудын йолташыже (алмаштышыже)-влаклан Вятке епархийын епархиальный миссионерже, священник П.П.Глезденёв, Пӱрӧ оласе инородческий учитель школын надзирательже В.М.Иванов да 144-ше запасной полкын салтакше Б.Айгузин, серкалышылан Озаҥ университетын студентше В.М.Васильев, 106-шо запасной полкын прапорщикше П.В.Малышев, 103-шо запасной полкын прапорщикше М.В.Алексеев, Мрасым (Мрясимово) селасе руш-башкир училищын туныктышыжо П.Эсанбахтин  да 103-шо запасной полкын кугурак унтер-офицерже С.Шамратов сайлалтыныт. Нунын кокла гыч ныл еҥ (Б.Айгузин, П.Малышев, П.Эсанбахтин, С.Шамратов) нерген энциклопедийыштат, кӱшнӧ каласыме у книгаштат нимом возымо огыл.

Съездын ик тӱҥ организаторжо Василий Михайлович Иванов (Ипатов) Морко марий лийын. МБЭ-ште серыме почеш, тудо 1888 ийыште Шӱргыялыште шочын да 1924 ийыште тушанак колен (МарНИИЯЛИ-н кызыт лукмо книгаште этнолог Н.Попов  «В.М.Иванов-Ипатов 1889 ийыште шочын» манын возен, а колымо жапше шотышто кокыте шонымашан улмыжым ончыктен). «Йошкар кече» газетлан Сергей Эльмекейын серыме некрологышто  тыге ойлалтеш: Элекэҥер ялыште шочшо Иванов-Ипатовын ӱмыржӧ 1924 ий 14 февральыште кӱрылтын, тудо 32 ияш лийын (1924 ий 7 март). Икманаш, шочмо ийже да верже шотышто алят рашлык уке.

С.Шамратов нергенат икмыняр уверым некрологышто муаш лиеш. Москошто савыкталтше «Марий ял» газет (1929 ий 17 март) тудо ийын 27 февральыште Эльяныште (Николо-Берёзовкышто) Сергей Иванович Шамратовын ӱмыржӧ лугыч лийме нерген увертарен. Тудо кызытсе Мишкан районышто, райрудӧ лишнысе Метриялыште (Митряево), шочын. С.Шамратов марий калыкым волгыдо илышыш лукшаш верч кугун тыршен, кужу жап школышто туныктен. Вич ий годым инспекторлан шоген, кум волостьысо школлаште туныктымо паша кузе кайымым эскерен. Граждан сар ийлаште марий-влакым ик отрядыш поген да ош гвардий ваштареш кучедалын.

Юзай_Юзыкайн_(Александр_Васильевич_Юзыкайн)_02Юзай Юзыкаев Чормак ялыштак изиш ончыч, 1885 ийыште, шочын. Тынеш пурымек, Александр Васильевич лийын, вара фамилийжым Юзыкайныш савырен. Озаҥ семинарийыште, Моско университетын литератур факультетыштыже тунемын. Ятыр почеламутым серен да печатлен. 1928-1929 ийлаште «Йошкар кече» (кызыт «Марий Эл») газетын штатный пашаеҥже лийын. Тышеч Яранскыш куснен, тусо педтехникумым вуйлатен. А.Юзыкайн репрессийыш логалын – Уфаште 1938 ий 15 июльышто лӱеныт.

Погынышто Эсанбахтин фамилиян кок делегат лийын. Инициалышт – П. да Б. Иктыже Мрасым училищыште туныктен, весыжым Пӱрӧ марий ушемын членже манын ончыктымо. Але вара лӱмыштат икгаяк – Пекмас (Бикмас) – улмаш? Мишкан районышто илыше историк-краевед С.Бахитовын возымыж почеш, кызытсе Караидель район Мрасым училищыште марий поэт-лирик Анатолий Бикын ачажын, Пекмырза Исанбахтинын, изаже Пекмас туныктен. Тудо 1883 ийыште Пӱрымучаш ялыште (кызыт Башкирийысе Мишкан район) шочын. 1903 ийыште Пӱрӧ оласе инородческий учитель школым тунем пытаренат, шочмо верже лишнысе руш ялыште, Подлобышто, шым ий утла пашам ыштен, вара тораште огыл улшо марий ялыш, Шопкерыш, куснен. Туштак ешаҥын – Кемий (Камеево) лӱман марий ялыште туныктышо Василий Губеевын Анна ӱдыржым марлан налын. Поче-поче кум икшывышт шочын: Марина, Марфа да Пётр. 1914 ий шыжым Пекмасын паша верже вашталтын – ынде Байкибаш волостьысо Мрасым земский школышто туныкташ  тӱҥалын. (Родион Чузаевын «На пути национального самоопределения» книгашке пуртымо «1-й Всероссийский съезд народа мари» очеркыштыже, тыгак  тудын «Марийское национальное движение в 1917-1918 годах» монографийыштыже  Мрясимовский олмеш Брасимовский манын серыме).

П.Исанбахтин поэзийлан шӱман еҥ лийын. Почеламутлаже «Пӱрымарий» псевдоним дене печатлалтыныт. «Кушеч тӱҥалын, кушко шуна» лӱман кугу стихше «Ӱжара» газетеш 1917 ий 18 сентябрьыште лектын. Автор кугыжан власть деч утлымо нерген куанен серен. Теве тушеч ик строфа:

Ушна, чонна уло гын,

Юмо сакла осал деч.

Эрыкым кучынеда гын,

Пелке лийза кугыжа деч.

1918-1919 ийласе телым Пӱрӧ кундемым граждан сарын тӱтанже авалтен. Тунам Пӱрымучаш ялыш ош войскан частьше толын вузалын. Но йошкарге-влакат поктенак толыныт. Чакнен кайышыштла, ошо-влак 40 наре пӧръеҥым шке пеленышт салтак але улазе шотеш наҥгаеныт. Нунын коклаште Пекмасат лийын. Шке кумылын каен але ӧкымеш наҥгаеныт – ынде каласаш йӧсӧ. 1920-1930-шо ийласе тале марий пашаеҥ Василий Бельский шке шарнымаштыже («Марий коммуна», 1959 ий 28 июль) тидын нерген тыгерак серен: «Эсанбахтин Пекмас, Стрелков, Гаряев Колчак дек куснен каеныт да пеленышт ондалалтше кок еҥым наҥгаеныт». Бельскийын мутшо чын але шоя улмым ме огына пале. Мо гынат Исанбахтин тетла мӧҥгыжӧ пӧртылын огыл, аван мӱшкыреш кодшо ӱдыржӧ Дарья Бикмасовна ачам уждеак ӱмыржым эртарен.

Съездын материаллаж гыч коеш: Пӱрӧ марий ушемыште шогышо Эсанбахтинат Пекмас лӱман лийын. Тудо марий вера нерген докладым ыштен. Поэзийым йӧратен, шкенжын серыме ик почеламутым погынышто лудын пуэн.

Икымше погынышто губернский лектор С.Ф.Стрелков лийын, тудо марий йоча ден кугыеҥ-влакым школ деч ӧрдыжтӧ туныктымо йӧн нерген докладым ыштен. Можыч, Бельский тиде Стрелков нергенак серен? (Н.Попов пален налын: Сергей Фёдорович 1894 ийыште Кугу Шӱкшан ялыште шочын, тиде илем кызыт Башкирийысе Бурай районыш пура).

GubayПошкырт элысе Чормак (Еноктаево) ялеш 1898 ийыште шочшо Эвай Пектыганович Губаевым икымше погынын документлаштыже, тыгак южо моло кагазыштат «И.Губаев» манын ончыктеныт. 1916 ийыште Пӱрӧ оласе учитель школым пытарымек, Эвай ик жап школышто туныктен. Вара армийыш каен, тушеч большевик шонымашан еҥ лийын пӧртылын, шочмо кундемыштыже совет властьым пеҥгыдемдаш полшен. 1924 ийыште Малика пелашыж дене коктын Чарлашке илаш толыныт. Тыштат Губаев тале еҥ улмыжым вашке ончыктен. Манаш веле: тудо МАО-што чумыр профсоюз пашалан вуйын шоген, МарНИИ-ште да рӱдӧ музейыште пашам ыштен. Мароблиздатым вуйлатымыж годым  М.Шкетанын «Эреҥер» романжым (П.Карпов дене пырля) редактироватлен. Но 1934 ий кеҥежым кугу ушан тиде еҥым вучыдымо азап толын перен, да Губаев, туткар гыч утлаш чын корным муде, ош тӱням шке кумылын коден каен.

Гельсий Зайниев.

Тичмашнек 21 да 28 июльысо газетлаште лудса.

Комментарий-влак: Але нигӧат комментарийым коден огыл, те икымше лийын кертыда.

Комментарийым ешараш:

Войти с помощью: